Yuxu insan həyatının ən sirli təcrübələrindən biridir. Biz yatarkən bədənimiz dincəlir, amma beynimiz sanki başqa bir səfərə çıxır. Bu səfər bəzən xoş, bəzən qorxulu, bəzən isə anlaşılmaz olur.
Elm yuxunun mexanizmini müəyyən qədər izah etsə də, onun mahiyyəti və mənası hələ də tam aydın deyil. Yuxular əsasən REM (Rapid Eye Movement) adlanan yuxu mərhələsində yaranır. Bu fazada:
1. Gözlər sürətli hərəkət edir;
2. Beyin fəaliyyəti oyaq vaxtdakı qədər intensiv olur;
3. Əzələlər müvəqqəti iflic vəziyyətində olur ki, insan yuxunu fiziki olaraq icra etməsin.
Araşdırmalara görə:
İnsan ömrünün təxminən 6 ili yuxu görməklə keçir;
Bir gecədə 4–6 fərqli yuxu görürük;
Yuxuların əksəriyyəti 5–20 dəqiqə davam edir;
Biz yuxuların 90%-ni oyanandan dərhal sonra unuduruq.
Beynin rolu və yaddaşla əlaqə
Yuxu zamanı beynimiz gün ərzində yaşadıqlarımızı, eşitdiklərimizi, öyrəndiklərimizi emal edir. Vacib məlumatları uzunmüddətli yaddaşa ötürür, əhəmiyyətsizləri isə silir. Buna görə də, öyrəndiyimiz yeni biliklərin yadda qalması üçün kifayət qədər yatmaq vacibdir.
Tarixdə bir çox yaradıcılıq nümunələri yuxular nəticəsində ortaya çıxıb:
Dmitri Mendeleyev kimyəvi elementlərin periodik cədvəlini yuxuda görüb;
PaulMcCartney məşhur Yesterday mahnısının melodiyasını yuxuda eşidib;
Elias Howe tikiş maşınının iynə modelini yuxuda tapıb.
Sigmund Freud yuxuları “şüuraltının pəncərəsi” adlandırıb. Onun fikrincə, yuxular gizli istəklərimizi, qorxularımızı və bastırılmış hisslərimizi simvollarla göstərir.
Karl Jung isə yuxulardakı bəzi obrazların “kollektiv şüuraltı”dan gəldiyini deyib, yəni bütün insanlara ortaq olan simvolik mənalardan.
Tez-tez rast gəlinən simvollar:
Su — dəyişiklik, təmizlənmə
Yol — həyat yolu, seçim
Uçmaq — azadlıq arzusu
İlan — təhlükə və ya yenilənmə
Xalq arasında yuxuların yozulması qədimdən mövcuddur.
1. Səhər yuxusu tez çin olar.
2. Pis yuxunu “suya danışmaq” onun təsirini azaldar.
3. Su ilə bağlı yuxular uğur və bolluq gətirər.
4. Qar yuxusu təmizlik və yeni başlanğıc əlaməti sayılır.
Bəzi ailələrdə isə uşaqların ilk yuxularına xüsusi önəm verilərdi. Belə ki, onların gələcək xarakteri və taleyi haqqında fikir yürüdülərdi.
Yuxuların növləri
1) Lucid Dreaming (Aydın yuxu): İnsan yuxuda olduğunu anlayır və yuxunun gedişatına müdaxilə edə bilir.
2) Déjà Rêvé: Daha əvvəl yuxuda görülən hadisənin sonradan gerçək həyatda baş verməsi hissi.
3) Kabuslar: Qorxu və narahatlıq yaradan yuxular. Adətən stress, xəstəlik və ya psixoloji gərginlik zamanı yaranır.
4) Hipnagogik görüntülər: Yuxuya getməzdən əvvəl yarı oyaq, yarı yuxulu vəziyyətdə görülən qısa təsvirlər.
Elm və sirrin kəsişməsi
Müasir nevrologiya yuxunun beyin fəaliyyətinin təbii nəticəsi olduğunu desə də, bir çox sirlər hələ də açılmayıb. Məsələn:
- Niyə bəzi yuxular illərlə xatırlanır?
- Niyə bəziləri gələcək hadisələrlə üst-üstə düşür?
- Niyə bəzi yuxular emosional təsirini uzun müddət saxlayır?
Yuxular həm biologiyanın, həm də insan təxəyyülünün möcüzəsidir. Onlar yaddaşımızı formalaşdırır, emosiyalarımızı emal edir və bəzən həyatımıza yön verir. İstər elm, istər mifologiya baxımından olsun, yuxular hələ də tam anlaşıla bilməyən, amma insan təcrübəsinin ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.
Hazırladı: Zeynəb Həsənova
