Şuşa şəhərinin siluetində xüsusi yer tutan Gövhər ağa məscidi Azərbaycan İslam memarlığının ən dəyərli nümunələrindən biri hesab olunur. Qarabağın mədəni və dini həyatında mühüm rol oynamış bu məscid təkcə ibadət məkanı deyil, eyni zamanda Şuşanın tarixi kimliyini və estetik ruhunu əks etdirən nadir abidələrdəndir. Şəhərin yuxarı hissəsində yerləşən məscid öz möhtəşəm görünüşü ilə əsrlər boyu həm yerli sakinlərin, həm də qonaqların diqqətini cəlb edib.
Gövhər ağa məscidi Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qızı, dövrünün savadlı və xeyriyyəçi qadınlarından biri olan Gövhər ağa Cavanşirin təşəbbüsü və vəsaiti hesabına inşa etdirilib. Bu fakt abidəyə xüsusi tarixi dəyər qazandırır, çünki məscid regionda qadın himayədarlığı ilə tikilmiş ən mühüm dini tikililərdən biri sayılır. İlk tikilisi XVIII əsrin sonlarına təsadüf edən məscid XIX əsrdə əsaslı şəkildə yenidən qurulub və bu prosesdə Qarabağ memarlıq məktəbinin görkəmli nümayəndəsi Kərbəlayi Səfixan Qarabaği mühüm rol oynayıb.
Məscidin memarlıq üslubu klassik Şərq üslubu ilə yerli ənənələrin uğurlu sintezini nümayiş etdirir. İki zərif minarəsi, daşdan hörülmüş fasadı və simmetrik quruluşu Şuşa memarlığı üçün səciyyəvi xüsusiyyətlər daşıyır. Daxili məkan geniş və işıqlıdır, ibadət zalının planı isə funksionallıqla estetik tarazlığı qoruyur. Məscidin yerləşdiyi mövqe ona şəhərə yuxarıdan baxan mənəvi mərkəz statusu qazandırır.
Uzun illər ərzində Şuşada baş verən münaqişələr Gövhər ağa məscidindən də yan keçməyib. Abidə işğal dövründə ciddi zərər görüb, baxımsız vəziyyətdə qalıb və tarixi siması təhrif olunub. Buna baxmayaraq, Şuşanın azad edilməsindən sonra aparılan bərpa və konservasiya işləri məscidi yenidən əvvəlki görkəminə qaytarmaq məqsədi daşıyıb. Restavrasiya prosesi zamanı abidənin orijinal memarlıq elementlərinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilib.
Bu gün Gövhər ağa məscidi Şuşanın yenidən dirçələn mədəni həyatının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunur. O, həm dini irsin qorunmasının, həm də Azərbaycanın tarixi-mədəni dəyərlərinə göstərilən diqqətin rəmzidir. Şuşaya gələn hər bir ziyarətçi üçün Gövhər ağa məscidi keçmişlə bu gün arasında canlı bir körpü rolunu oynayır və Qarabağın zəngin irsini səssiz, lakin təsirli şəkildə anlatmağa davam edir.
Aysel Şıxməmmədova
