24media.az "Süni İntellektlə müsahibə" rubrikasında bu dəfə oktyabr ayı üçün gündəm mövzuların müxtəlif Süni İntellektlər – ChatGPT, Gemini, Copilot – tərəfindən verilən təhlillərini təqdim edir:
1. Davam edən müharibələr və sülh təşəbbüsləri
ChatGPT
2025-ci ilin 13 oktyabrında Misirin Şarm əl-Şeyx şəhərində keçirilən sülh zirvəsi Yaxın Şərq diplomatiyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Görüşə ABŞ prezidenti Donald Trump və Misir prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisi sədrlik edib və 20-dən çox ölkənin, o cümlədən Azərbaycanın iştirakı, prosesin qlobal əhəmiyyət daşıdığını göstərib. Zirvədə təqdim olunan “20 maddəlik sülh planı” humanitar dəhlizlərin açılması və iki dövlətli həll prinsipi üzərində qurulub. İsrailin baş naziri Netanyahu tədbirə qatılmadığı üçün danışıqlar birtərəfli xarakter daşısa da, BMT və Aİ planı ilkin mərhələdə dəstəkləyib.
Əgər plan mərhələli şəkildə həyata keçirilsə, Qəzzada sabitlik və siyasi dialoqun bərpası mümkündür. Bu, regionda humanitar vəziyyətin yaxşılaşması ilə yanaşı, enerji bazarlarında sabitliyə də töhfə verə bilər. Lakin İsrailin iştirak etməməsi və tərəflər arasında etimadın olmaması risk faktoru olaraq qalır.
Şarm əl-Şeyx görüşü Yaxın Şərqdə hərbi eskalasiyadan diplomatik müzakirələrə keçidi simvolizə edir. Bu proses uğurlu alınarsa, regionda uzunmüddətli sülh və iqtisadi bərpa dövrü başlaya bilər.
Google Gemini
Qlobal münaqişə mühiti idarəolunmazlıq və geosiyasi durğunluq ilə müəyyən edilir. Əsas güclərin parçalanması fonunda sülh səyləri dərinləşən münaqişələrə qarşı ümumilikdə az irəliləyiş əldə edir.
Əsas münaqişələr həlledici qələbə deyil, parçalanma ilə irəliləyir. Sudandakı vətəndaş müharibəsi aclıq və kütləvi köçkünlüklə (>12 milyon) dünyada ən ağır humanitar böhrandır. İsrail-Qəzza bölgəsində yardım/girov mübadiləsinə yönəlmiş ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə aparılan kövrək atəşkəs mövcuddur, lakin əsas siyasi məsələlər həll olunmamış qalır. Ukrayna-Rusiya müharibəsi yüksək səviyyəli sülh perspektivi olmadan dərinləşmiş, ləng gedən münaqişədir. Sülh təşəbbüsləri BMT-nin maliyyə çatışmazlıqları və böyük güc rəqabəti tərəfindən zəiflədilir.
Yaxın gələcəkdə Yaxın Şərqdə gərginliyin yüksək olması ehtimal olunur. Qəzzada əsas problemlər həll olunmadığından atəşkəsin pozularaq yenidən yüksək intensivlikli münaqişəyə çevriləcəyi proqnozlaşdırılır. Şarm əl-Şeyx atəşkəsi humanitar vəziyyəti müvəqqəti olaraq yüngülləşdirsə də, fundamental siyasi anlaşma və etimad olmadıqca, 2026-cı ilin əvvəlinə qədər münaqişənin yenidən yüksək intensivlikdə alovlanma ehtimalı yüksək qalacaq.
Sudanda isə vəziyyətin diplomatik çıxış yolu olmadığı üçün münaqişənin intensivləşərək ölkənin parçalanmasına və aclığın yayılmasına səbəb olacağı gözlənilir.
Ukraynada isə tərəflərin güzəştə getməməsi səbəbindən müharibənin rəsmi sülh müqaviləsi olmadan uzunmüddətli donmuş münaqişə halına keçəcəyi ehtimal edilir. Ümumi qlobal trend isə böyük güc rəqabəti ucbatından əksər sülh səylərinin davamlı həllər deyil, yalnız müvəqqəti atəşkəslərlə nəticələnəcəyini göstərir.
2. Süni İntellekt texnologiyasının sürətli inkişafı və tənzimləmə planı
Microsoft Copilot
Süni intellektin tənzimlənməsi üzrə oktyabr 2025 yenilikləri göstərir ki, dünya ölkələri Sİ-nin sürətli inkişafına cavab olaraq daha çevik və risk-əsaslı hüquqi çərçivələr qurmağa çalışır. Avropa İttifaqı, Çin, ABŞ və digər regionlar fərqli yanaşmalar tətbiq etsə də, ümumi tendensiya şəffaflıq, hesabatlılıq və insan nəzarətinin gücləndirilməsinə yönəlib. Bu, həm etik risklərin azaldılması, həm də innovasiyaların davamlılığı üçün balanslı bir yanaşma tələb edir.
Sİ tənzimləmələri artıq yalnız texniki deyil, həm də geosiyasi və iqtisadi alətə çevrilir. Böyük texnologiya şirkətləri bu tənzimləmələrə uyğunlaşmaq üçün daxili siyasətlərini yeniləyir, lakin kiçik oyunçular üçün bu proses daha çətin və bahalı ola bilər. Eyni zamanda, tənzimləyici orqanlar Sİ-nin sosial təsirlərini daha dərindən analiz etməyə başlayır, bu da gələcəkdə daha inklüziv və adaptiv siyasətlərin yaranmasına səbəb olacaq.
2030-a qədər Sİ tənzimləmələri daha çox beynəlxalq koordinasiyaya əsaslanacaq, xüsusilə də yüksək riskli sahələrdə (səhiyyə, müdafiə, təhsil). Eyni zamanda, texnologiyanın özü tənzimləmə prosesinə inteqrasiya olunacaq, məsələn Sİ-nin Si-ni izləməsi və audit etməsi. Bu, həm effektivliyi artıracaq, həm də ictimai etimadı gücləndirəcək.
Google Gemini
Oktyabr 2025-ci il etibarilə, Süni İntellekt (Sİ) texnologiyaları, xüsusən də generativ Sİ və böyük dil modelləri qlobal iqtisadiyyatda dönüş nöqtəsi yaratmaqda davam edir. ABŞ və Çinin rəhbərlik etdiyi bu rəqabət elmi tədqiqatlardan tutmuş, sənaye avtomatlaşdırılmasına qədər hər sahəyə təsir edir. Sİ-nin təhsil, səhiyyə və media kimi sahələrdə tətbiqi məhsuldarlığı artırsa da, "dərin saxtakarlıq" (deepfake) və algoritmik qərəzlilik kimi risklər beynəlxalq ictimaiyyəti narahat edir. Bu, Sİ-nin sürətini əyləcləməyə deyil, onu idarəetməyə yönəlmiş qlobal tənzimləmə zərurətini ortaya çıxarıb.
Qlobal tənzimləmə səyləri hazırda bir-birindən fərqli, lakin koordinasiya olunmağa çalışan milli yanaşmalarla irəliləyir. Avropa İttifaqı (Aİ) özünün AI Aktı vasitəsilə Sİ sistemlərini risk səviyyəsinə görə kateqoriyalara bölərək etik və şəffaflıq tələblərini irəli sürməklə bu sahədə qlobal normativ liderliyə iddia edir. ABŞ isə daha çox innovasiya və özəl sektorun inkişafına şərait yaratmağa fokuslanaraq, milli təhlükəsizlik və etik standartlara dair Prezident Sərəncamları ilə tənzimləməyə çalışır. Bu fərqli yanaşmalar gələcəkdə Sİ-nin qlobal tətbiqində normativ parçalanma riskini yaradır.
2026-cı ildə Sİ texnologiyaları ümumi intellekt (AGI)-yə doğru daha bir addım atacaq, lakin əsas fokus multimodal Sİ (mətn, görüntü və səsi birləşdirən) və xüsusiləşdirilmiş (məsələn, tibbi diaqnostika) modellərin kommersiyalaşdırılması olacaq. Tənzimləmə sahəsində isə Aİ-nin "AI Aktı"-nın tətbiqi beynəlxalq standartlar üçün zəmin yaratsa da, geosiyasi rəqabət səbəbindən Çin və ABŞ kimi böyük güclər arasında Sİ-nin idarə edilməsi mövzusunda davamlı konsensus çatışmazlığı müşahidə olunacaq. Bu, Sİ inkişafının qeyri-bərabər, sürətli və qismən nəzarətsiz qalmasına səbəb olacaq.
Səidə Abasova
