24media.az-ın budəfəki müsahibi Coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru, iqtisadçı-ekspert Famil Niftiyevdir. O, Azərbaycan neftinin bahalaşması haqqında danışıb.
- Azərbaycan neftinin qiymətində baş verən bu cüzi artımın əsas səbəbləri nələr ola bilər?
Azərbaycan neftinin qiymətində baş verən 0,18%-lik artım, yəni 1 barel üçün 0,12 ABŞ dolları, dünya bazarlarında baş verən bir sıra amillərlə bağlıdır. İlk növbədə, yay mövsümündə enerji istehlakı artdığı üçün qlobal tələbatda müəyyən yüksəliş müşahidə olunur. Bu artım xüsusilə turizm mövsümündə və sənaye istehsalının mövsümi fəallaşdığı dövrlərdə nəzərə çarpır. Eyni zamanda, ABŞ dollarının son günlərdə bir qədər zəifləməsi neft qiymətlərini yuxarı istiqamətdə dəstəkləyib. Çünki neft beynəlxalq bazarlarda dollarla qiymətləndirilir və dolların zəifləməsi alıcı ölkələr üçün qiyməti nisbi olaraq ucuzlaşdırır. Digər mühüm səbəb kimi OPEC+ ölkələrinin hasilat kvotalarına riayət etməsi göstərilə bilər. Hasilatın məhdud saxlanılması bazara çıxan təklifi azaldır və qiymətləri müəyyən qədər yuxarı yönəldir. Geosiyasi amillər də bu prosesdə rol oynayır. Xüsusilə Orta Şərqdəki gərginliklər və Qara dəniz regionundakı risklər neft bazarlarında “risk prəmiyası” yaradır.
- Bu artım ölkə büdcəsinə və gəlirlərinə necə təsir göstərə bilər?
Bu cüzi artımın ölkə büdcəsinə təsiri qısamüddətli perspektivdə məhdud olsa da, uzunmüddətli dövrdə qiymətlərin sabit şəkildə artması Azərbaycan üçün əlavə gəlir mənbəyi yarada bilər. Azərbaycanın dövlət büdcəsinin mühüm hissəsi neft-qaz sektorundan əldə olunan gəlirlər hesabına formalaşır. “Azeri Light” qiymətinin yüksəlməsi Dövlət Neft Fondu vasitəsilə büdcəyə daha çox vəsaitin daxil olmasına səbəb ola bilər. Məsələn, uzun müddət ərzində hər barel üzrə bir neçə dollarlıq artım ixrac olunan milyonlarla barel neft üçün yüz milyonlarla əlavə gəlir deməkdir. Bu gəlirlər infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsinə, sosial proqramların genişləndirilməsinə və valyuta ehtiyatlarının möhkəmləndirilməsinə yönəldilə bilər. Bundan başqa, qiymətlərin artması investor inamını gücləndirə və Azərbaycanın enerji sektoruna yeni xarici sərmayə axınını stimullaşdıra bilər.
- Qlobal iqtisadi və siyasi faktorlar bu qiymət artımında hansı rolu oynayır?
Qlobal iqtisadi və siyasi faktorlar bu qiymət dəyişməsində əhəmiyyətli rol oynayır. ABŞ, Çin və Avropa iqtisadiyyatında gözlənilən canlanma enerji tələbatını artırır, xüsusilə Çində sənaye istehsalının bərpası neftə olan tələbin yüksəlməsinə səbəb olur. OPEC+ siyasətləri də əhəmiyyətlidir, çünki hasilatın sabit saxlanılması və ya azaldılması bazarda təklifi məhdudlaşdırır. Bundan əlavə, Rusiya–Ukrayna müharibəsi, İran Körfəzi və Qırmızı dənizdə gəmilərə hücum riski kimi geosiyasi gərginliklər bazarda qeyri-müəyyənliyi artıraraq qiymətləri yuxarı istiqamətdə təzyiq altında saxlayır. Bəzi ölkələrdə yaşıl enerji keçidinin yavaşlaması və fosil yanacaqlara tələbatın qısa müddətdə yenidən artması da bu tendensiyanı gücləndirir.
Nəticə olaraq, “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin qiymətində baş verən 0,18%-lik cüzi artım qlobal enerji bazarındakı mövsümi tələbat yüksəlişi, valyuta məzənnə dəyişiklikləri, OPEC+ hasilat siyasəti və geosiyasi risklərin birgə təsirinin nəticəsidir. Bu artım qısamüddətli dövrdə büdcə gəlirlərinə əhəmiyyətli təsir göstərməsə də, uzunmüddətli perspektivdə qiymətlərin sabit yüksəliş tendensiyası ölkə üçün əlavə maliyyə imkanları yarada, valyuta ehtiyatlarını möhkəmləndirə və iqtisadi sabitliyə töhfə verə bilər. Eyni zamanda, qiymət dəyişmələri Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin qlobal iqtisadi və siyasi proseslərə həssas olduğunu bir daha göstərir və neftdən asılılığın azaldılması üçün iqtisadiyyatın diversifikasiyasının strateji zərurət olduğunu vurğulayır.
Nuray Əliyeva
