“Mən yetərincə yaxşı deyiləm”, “Uğur qazana bilmərəm”, “Məni mühakimə edəcəklər” və daha çox... Bu cür düşüncələrlə mübarizə aparır və işinizi görə bilmirsiniz? Düşüncələrinizlə fərqli münasibət quraraq perspektivinizi dəyişdirmək sizi bu pis dövrandan xilas edə bilər.
Sürətlə inkişaf edən, uğura yönəlmiş dünyamızda özümüz haqqında mənfi fikirlərə qapılmaq demək olar ki, qaçılmazdır. Bəs, bu cür düşüncə reallığı nə dərəcədə əks etdirir? Klinik psixoloq Co Oliver Psyche saytında dərc olunan məqaləsində zehnin niyə bu cür mənfi fikirlərə meylli olduğunu və niyə daha çox düşünməkdənsə, düşüncələrlə fərqli münasibət qurmağımız lazım olduğunu izah edib.
Məqalənin bəzi hissələrini sitat gətiririk:
“Gec oyanırsan, yeni köynəyinin üstünə qəhvə tökürsən, övladının naharını yığmağı unudursan... Sıx bir iş gününə başlayanda ağlın artıq həddindən artıq yüklənmə ilə işləyir. O, sənə pıçıldayır: 'Bunun öhdəsindən gələ bilməzsən' və ya hətta 'Sən lazımsızsan'. Nə qədər çox mübarizə aparırsınızsa, bu fikirlər bir o qədər çoxalır. Ola bilsin ki, siz onlara tamamilə bağlanırsınız, keçmiş qarışıqlıqları təkrar-təkrar yaşayırsınız və özünüzü daha da tənqidi edirsiniz".
Niyə bu fikirlər belə "yapışqan"dır?
Cavab vermənin daha yaxşı yollarına keçməzdən əvvəl, zehnin necə işlədiyinə dair bəzi əsasları bilmək müəyyən düşüncələrin bizə niyə belə güclü təsir göstərdiyini izah etməyə kömək edəcək.
Ağıl təbii olaraq mənfi məlumatlara meyl edir, xüsusən də sizinlə əlaqəli olduqda. Bu tendensiya çox güman ki, sağ qalma mexanizmi kimi inkişaf etmişdir. Müasir beyin təhdidlərə, problemlərə və səhvlərə diqqət yetirmək üçün proqramlaşdırılıb.
Ağıl həm də hekayəçidir. Mürəkkəb məlumatları tez başa düşməkdə mükəmməldir; bu həddən artıq sadələşdirmə və ya tələsik nəticələrə gəlməyi nəzərdə tutsa belə. Bu qabiliyyət insanlara qərar verməyə kömək etsə də, onları idrak təhriflərinə qarşı həssas edir. Məsələn, kimsə indiyə qədərki həyatına nəzər salırsa və onun “uğursuzluq” olduğuna inanırsa, əksinə güclü dəlillər olsa belə, o hekayədən yapışa bilər. Yaxşı, niyə belə etsin? Xüsusilə ona ağrı verirsə? Çünki ahəngdarlıq, hekayənin “uyğun olduğu” hissi çox vaxt ağıl üçün dəqiqlikdən daha vacibdir. Ağıl, hekayənin həqiqətən doğru olub-olmadığını soruşmaqdansa, onu toxunulmaz saxlamağa üstünlük verir.
Bu cür düşüncələrə sahib olduğunuz zaman mümkün reaksiyalardan biri onunla mübahisə etməyə çalışmaqdır. Bir fikirlə nə qədər çox mübahisə edirsinizsə, ona bir o qədər diqqət və güc verirsiniz. Əlaqəli çərçivə nəzəriyyəsi bunu belə izah edir: Müzakirə və ya əsaslandırma yolu ilə bir düşüncə ilə qarşılıqlı əlaqədə olduqda, onun əlaqə əlaqələrini gücləndirirsiniz. Bu, artıq mürəkkəb şəbəkəyə daha çox mövzu əlavə etmək kimidir. Hər müzakirə həm də yeni narahatlıqlar yarada bilər: “Mən uğursuz olsam, məni mühakimə edəcəklər” və ya “Uğur qazansam belə, bunu davam etdirə bilməsəm necə olacaq?”
“Mənfi düşüncələrin bu qədər güclü olmasının bir səbəbi odur ki, onlar adətən həqiqət dənəsi ehtiva edir. Məsələn, "Mən uğursuz ola bilərəm" fikri doğrudur, çünki uğursuzluq həmişə bir ehtimaldır. "Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm" düşüncəsi sizin (hamı kimi) böyümə və təkmilləşmə üçün yerinizin olması mənasında bəzi həqiqətləri ehtiva edə bilər. Ancaq bir fikrin doğru və ya qismən doğru olması onun sizin üçün faydalı olması demək deyil.
Qəbul və öhdəlik terapiyası insanları öz düşüncələrini reallıqdan daha çox işləkliklərinə əsaslanaraq qiymətləndirməyə təşviq edir. Özünüzə aşağıdakıları soruşun:
– Bu fikrə bağlı qalmaq mənə istədiyim həyatı yaşamağa kömək edirmi?
– Məni mənim üçün vacib olana doğru aparır?
Əgər bu sualların cavabı “yox”dursa, doğru olsa belə, fikri kənara qoymaq daha yaxşı olar. Məsələn, "mən kifayət qədər yaxşı deyiləm" düşüncəsi, xüsusən də keçmiş təcrübələrinizi necə qəbul etdiyinizi əks etdirirsə, doğru səslənə bilər. Ancaq bu düşüncə özünə şübhə və qaçmağa səbəb olarsa, bu işləməyəcək. Bu o deməkdir ki, bu, istədiyiniz həyatı yaşamağınıza kömək etmir və ya sizi sizin üçün vacib olana doğru hərəkət etdirmir. Düşüncənin nə qədər doğru və ya yanlış olduğunu müzakirə etmək əvəzinə, onun sizə xidmət etmədiyini anlaya və ona fərqli cavab verməyə qərar verə bilərsiniz.
Mənbə: Fikirturu
Tərcümə etdi: Sona Osmanova
