Mifologiya nədir, digər ölkələrdə və Azərbaycanda mifologiya
İnsanlar yazı yazmaq bacarığına yiyələnən kimi miflər və əfsanələr yazılmağa başladı. Çox vaxt ilk mətnlər tanrıların ilahiləri və ya mifoloji hekayələr toplusudur ki, onlar dünyanın necə yaradıldığını, insanların necə yarandığını və ya ölümün nə üçün lazım olduğunu izah edən dövrlər şəklində təşkil edilirdi.
Mifologiya müəyyən bir şəxs, mədəniyyət, din və ya ortaq inancları olan hər hansı bir qrup haqqında miflər və ya hekayələr toplusudur.
Əksər insanlar mifologiyanı tamamilə doğru hesab etmirlər, lakin yenə də onu ciddi qəbul edirlər. Yunan mifologiyası tanrılar və insanlar arasındakı münasibətlər haqqında nağıllarla doludur. Xristian mifologiyası Tanrının Yeri və ondan sonrakı hər şeyi yaratmasından bəhs edir. Bir çox ölkələrin mifologiyaya söykənmiş hekayələri var. Bunların arasında ən məşhuru yunan mifologiyasıdır. Hətta bir çox istehlak məhsulları adlarını yunan mifologiyasından alır. Nike idman ayaqqabıları, məsələn, qələbə ilahəsinin adaşıdır və Amazon veb-saytı mifik qadın döyüşçülərin yarışının adını daşıyır. Bir çox orta məktəb, kollec və peşəkar idman komandaları (məsələn, titanlar, spartalılar və troyanlar) öz adlarını mifoloji mənbələrdən alırlar. Qədim Yunan mifologiyası qədim dünyada gündəlik həyatın vacib hissəsi olan tanrılar və ilahələr, qəhrəmanlar və canavarlar, döyüşçülər haqqında çoxlu əfsanələr qrupudur. Yunan mifləri dini ayinlərdən tutmuş havaya qədər hər şeyi izah edir, insanların ətrafda gördükləri dünyaya məna verirdi. Bu miflərin çoxu xəsis kral Midasın və ya qəhrəman Herkulesin əfsanələri kimi xəyali nağıllar olsa da, Troya müharibəsi dastanı kimi digər hekayələrin tarixi fakta əsası var. Qədim yunan mifologiyasındakı tanrılara misal olaraq Zevs: bütün tanrıların kralı (və çoxlarının atası) və hava, qanun və taleyin tanrısı),
Hera: tanrıların kraliçası və qadın və evlilik ilahəsi və.s Yunan mifologiyası təkcə tanrıların və ilahələrin hekayələrini izah etmir. Canavarlar və “hibridlər” (insan-heyvan formaları) da nağıllarda qabarıq şəkildə yer alır: şir-qadın Sfenks və quş-qadın Harpi, təkgözlü nəhəng Sikloplar, Qorqonlar, hər cür əjdahalar. Digər ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycanda da mifolgiya formalaşmışdı. XIII əsr monqol işğalı və ondan sonrakı dövrlərdə Elxanilərin həm İran Azərbaycanı, həm müasir Azərbaycanın üzərində hakimiyyət qurması burada yayılmış şamançılıq adətlərinin güclənməsinə gətirib çıxarmışdır. Məsələn, azərbaycanlıların cümə axşamı ölülərin ruhuna hörmətən yediyi aşın qədim şamanizm qalıntısı olduğuna şübhə yoxdur. Azərbaycanın bir sıra bölgələrində Humay adlandırılan qayalar və onunla bağlı inamlar qədim türk tanrısı Umayın ana kultunun hələ də mövcud olduğunu göstərir. Bura gələn uşaqsız qadınlar başını qayaya qoyub yatar, uşaqlar isə sümüyü bərkisin və tez yerisin deyə qayanın altındakı deşikdən keçirilərmiş. Digər türk xalqları ilə ortaq örnəklər Al Dədə, Alvız (Dağ Ana), Andar xan və s.-dir.
Aysu Orucova
