24media.az-ın budəfəki müsahibi terapevt, Uzman Dr. Zakir Quliyevdir. Müsahibəmizdə gənclərin sağlamlığına təsir edən əsas risk faktorlarını – zərərli qidalanma, enerji içkiləri, qida əlavələri, arıqlama preparatları və erkən tibbi müayinələrin əhəmiyyətini – diqqət mərkəzinə almışıq.
- Gənclərdə qəfil ürək tutmaları artır. Bu halların qarşısını almaq üçün hansı profilaktik tədbirlər var?
Gənclərdə qəfil ürək tutmalarının qarşısını almaq üçün əsas profilaktik yanaşma sağlam həyat tərzi və erkən nəzarətdən başlayır: müntəzəm tibbi müayinələrdən keçmək (xüsusilə ailədə ürək xəstəliyi varsa), idmanla məşğul olmazdan əvvəl ürək yoxlaması etdirmək, balanslı qidalanmaq, artıq çəkidən uzaq durmaq, siqaret, enerji içkiləri və digər stimullaşdırıcı maddələrdən imtina etmək çox vacibdir. Həmçinin kifayət qədər yuxu almaq, xroniki stressi azaltmaq, təzyiq və qanda şəkər səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq tövsiyə olunur. Gənclər arasında intensiv idman edənlər üçün elektrokardioqramma (EKQ) kimi sadə skrininq müayinələri gizli ürək problemlərini erkən aşkar edə bilər. Məktəb və idman məkanlarında ilk tibbi yardım biliklərinin yayılması, ürək masajı (CPR) üzrə maarifləndirmə və mümkün olduqda avtomatik defibrillyatorların olması da həyati əhəmiyyət daşıyır. Ən əsası isə sinədə ağrı, səbəbsiz huş itirmə, güclü ürəkdöyünmə və ya nəfəs darlığı kimi əlamətlər olduqda bunu “yorğunluqdur” deyib keçməmək, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
- Enerji içkiləri və "fast-food" gündəlik qəbul ediləndə orqanizmdə hansı gizli zərərlər yaradır?
Enerji içkiləri və “fast-food” gündəlik qəbul edildikdə orqanizmdə bir çox “gizli” və zamanla üzə çıxan zərərlər yarana bilər. Enerji içkilərindəki yüksək kofein və şəkər ürək döyüntüsünü sürətləndirə, təzyiqi artıra bilər, yuxu pozğunluğu, əsəbilik və diqqət problemlərinə səbəb ola bilər. Uzun müddət istifadə isə yorğunluğun artmasına, asılılıq hissinə və bədəndə su itkisinə gətirib çıxara bilər. “Fast-food” isə adətən çox yağlı, duzlu və kalorili olur, amma vitamin, lif baxımından zəngin deyildir. Bu da çəki artımı, həzm problemləri, dəridə sızanaqlar, immun sisteminin zəifləməsi və gələcəkdə şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri kimi risklərin yüksəlməsinə yol aça bilər. Üstəlik, bu tip qidalar bağırsaq florasını poza, enerji səviyyəsini qeyri-sabit edə və dərsə/işə fokuslanmağı çətinləşdirə bilər. Xülasə, hər gün belə məhsullara üstünlük vermək bədəni səssiz şəkildə zəiflədir. Buna görə də onları nadir hallarda qəbul etmək, daha çox su içmək və evdə hazırlanmış, balanslı qidalara üstünlük vermək sağlamlıq üçün daha çox faydalıdır.
- Həkim nəzarəti olmadan vitamin və qida əlavələri sağlamlıq problemləri yarada bilər. Bu risklər nələrdir?
Həkim nəzarəti olmadan vitamin və qida əlavələrinin qəbulu bir sıra sağlamlıq riskləri yarada bilər. Əvvəla, bəzi vitaminlərin (xüsusən yağda həll olan A, D, E və K vitaminlərinin) artıq miqdarda qəbul edilməsi orqanizmdə yığılıb zəhərlənməyə, baş ağrısı, ürəkbulanma, qaraciyər və böyrək problemlərinə səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, əlavələr istifadə edilən dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə və onların təsirini zəiflədə və ya gücləndirə bilər. Yanlış və ya ehtiyac olmadan qəbul edilən əlavələr hormonal tarazlığı poza, mədə-bağırsaq problemləri yarada, allergik reaksiyalara səbəb ola və bəzi hallarda əsas xəstəliklərin əlamətlərini gizlədərək düzgün diaqnozu gecikdirə bilər. Bundan əlavə, keyfiyyətsiz və ya yoxlanılmamış məhsullar tərkibində zərərli maddələr daşıya bilər. Buna görə də vitamin, qida əlavələri yalnız real ehtiyac olduqda və həkim məsləhəti ilə qəbul edilməlidir.
- Arıqlamaq üçün istifadə olunan məşhur dərman və iynələr nə dərəcədə təhlükəsizdir?
Arıqlamaq üçün son illər məşhurlaşan dərman və iynələrin (məsələn, iştahanı azaldan və ya toxluq hissi yaradan preparatların) təhlükəsizliyi insandan-insana dəyişir və “hamı üçün risksiz” sayılmır. Qısa müddətdə çəki azalmasına kömək edə bilsələr də, ürəkbulanma, qusma, ishal və ya qəbizlik kimi yan təsirlər tez-tez müşahidə olunur. Bəzi hallarda isə şəkər səviyyəsində dəyişikliklər, hormonal təsirlər, öd kisəsi problemləri və ya psixoloji dalğalanmalar yarana bilər. Üstəlik, bu preparatlar dayandırıldıqdan sonra çəkinin geri qayıtması da müşahidə oluna bilər. Xüsusən yeniyetmələr üçün özbaşına istifadə məsləhət deyil, çünki bədən hələ inkişaf mərhələsində olur. Ən təhlükəsiz yanaşma - həkim nəzarəti olmadan belə vasitələrdən istifadə etməmək, balanslı qidalanma, uyğun fiziki aktivlik və sağlam vərdişlərə üstünlük verməkdir. Əgər çəki ilə bağlı narahatlıq varsa, bunu mütləq həkim və ya dietoloqla müzakirə etmək daha doğru yoldur.
- 30 yaşdan əvvəl mütləq yoxlanılmalı olan əsas analiz və müayinələr hansılardır?
30 yaşdan əvvəl sağlamlığın əsas göstəricilərini bilmək və mümkün problemləri erkən aşkar etmək üçün bir neçə baza analiz və müayinə tövsiyə olunur. Ümumilikdə, ildə ən azı bir dəfə ümumi qan analizi və ümumi sidik analizi vermək yaxşıdır - bunlar orqanizmdə iltihab, anemiya və ya gizli infeksiyalar barədə ilkin məlumat verir. Qan şəkəri (acqarınına) diabet riskini qiymətləndirməyə kömək edir, lipid profili (xolesterin və trigliseridlər) isə ürək-damar sağlamlığı üçün vacibdir. Qaraciyər və böyrək göstəriciləri (ALT, AST, kreatinin və s.) daxili orqanların vəziyyətini göstərir.
Bundan əlavə, arterial təzyiqin ölçülməsi, boy-çəki və bədən kütlə indeksinin hesablanması ümumi sağlamlıq üçün sadə, amma vacib addımlardır. Qadınlar üçün ginekoloji müayinə və PAP-test, kişilər üçün isə uroloji yoxlama (şikayət varsa və ya risk faktoru mövcuddursa) faydalıdır. Hər iki cins üçün stomatoloji müayinə, göz yoxlaması, eləcə də ehtiyac olduqda EKQ məsləhət görülür. Əgər ailədə xroniki xəstəliklər (məsələn, diabet, hipertoniya) varsa və ya həyat tərzi risklidirsə (siqaret, az hərəkət, artıq çəki), həkim əlavə analizlər də istəyə bilər.
Xavər Məmmədli
