Qazancımız bizim zehni rifahımıza təsir edə bilər, xüsusilə də ətrafımızdakılarla müqayisə etdikdə – bu isə kişilərin psixi sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.
“Arvadının bütün pulu qazandığı bir vəziyyətdə olmaq bir az qürurunu incidə bilər”, – deyə evdə qalan ata olan Dave bildirib.
“Mən, bilirsiniz, kişi kimi kişiyəm… kiməsə deyirsən ki, evdəsən və… səni qadınsayağı biri kimi görürlər”, – deyə Tom bildirib. Hər ikisi qadınların əsas qazanc gətirən olduğu münasibətlərin təsiri ilə bağlı genişmiqyaslı bir araşdırmada iştirak ediblər.
Başqa bir iştirakçı, Brendon isə ailə üzvləri tərəfindən “evin xadiməsi” adlandırılıb və bu da onu ciddi şəkildə qiymətləndirildiyini hiss etdirib.
Bunlar, evdən kənarda işləməyən və həyat yoldaşları ailənin əsas qazanc gətirəni olan kişilərin yaşadığı mühakimənin sadəcə üç nümunəsidir.
Araşdırmada kişilər belə hiss etdiklərini bildiriblər, çünki cəmiyyətdə uzun müddət kişilərin əsas qazanc gətirən olduğu qənaəti olub. Lakin getdikcə daha çox qadın öz kişi partnyorlarını geridə qoyur və bu dəyişən dinamika evdə və cəmiyyətdə güc münasibətlərinə təsir edir.
Bu dəyişən ailə münasibətlərinin bu qədər təsirli olmasının əsas səbəblərindən biri pulun güclə sıx bağlı olmasıdır. Cəmiyyətdə kişilər əsas qazanc gətirən olaraq gözlənildiyi halda, onlar evdə ən çox qazanan olmadıqda bu, onların özlərini gücsüz hiss etməsinə, psixoloji rifahın azalmasına və hətta boşanma ehtimalının artmasına səbəb ola bilər.
“İşsiz kişilər qadınlara nisbətən daha yüksək depressiya səviyyəsinə malik olurlar”
Ümumilikdə, kişilər hələ də qadınlardan daha çox qazanırlar və uşaqlı evli cütlüklər arasında qadınlar kişilərdən daha çox uşağa baxım və ev işi görürlər – bu isə dünyada yayılmış bir uyğunsuzluqdur. Bu, qismən gender gözləntiləri ilə izah olunsa da, bəzi hallarda iqtisadi məcburiyyət də rol oynayır – daha çox qazananın karyerası üstün tutulduğundan, qadınlar daha çox yarımştat və elastik işlərə yönəlirlər.
Qadınların qazanc gətirən rola keçməsi artsa da, əmək haqqı və evdəki rollara dair gender münasibətləri daha yavaş dəyişir. Qadınlar daha çox qazansa da, kişilərdən daha çox ev işi və uşağa baxım edirlər. Bəzi yaş qruplarında gender bərabərliyinə dəstək artsa da, kişilər qadın partnyorları daha çox qazandıqda daha az məmnunluq göstərirlər.
Getdikcə artan sayda araşdırmalar göstərir ki, qadın partnyoru kişidən daha çox qazandıqda bu, kişinin özünəinamına və xoşbəxtliyinə mənfi təsir edə bilər. Bəs bu problem nə qədər ciddidir və kişilərə bu yeni reallığa uyğunlaşmaqda necə kömək etmək olar?
Kişilər üçün qadın partnyorlarının əsas qazanc gətirən olmasının təsiri haqqında danışmaq bir qədər tabu mövzudur. Onlar həm öz partnyorlarının karyerasına dəstək ola, həm də “ailənin təminatçısı” rolunu yerinə yetirmədiklərini hiss edə bilərlər, çünki köhnəlmiş kişilik gözləntiləri hələ də qalır.
Bu, xüsusilə də, kişilər işlərini itirdiklərinə və ya köç etdiklərinə görə evdə qalmalı olduqda daha doğrudur. Avstraliyanın Sidney şəhərində yaşayan keçmiş məsləhətçi və hazırda sosial şəbəkədə məşhurlaşan Harry Bunton yaxınlarda işini itirib. O, sosial şəbəkələrdə minlərlə izləyicisinə “kişi, ər və ata olaraq dəyərlərinin” zədələndiyini bildirib.
“İndi başa düşürəm ki, niyə bu kateqoriyada depressiya və daha pisi bu qədər yayılmışdır. Planlar istənilən kimi getmədikdə bu, çox dağıdıcı ola bilər və kişinin kimliyi ilə bağlı baxışlarını sarsıda bilər”, – deyə Bunton yazıb. “Ümidim budur ki, bu hekayəni paylaşmaqla insanlar özlərini burada görə biləcəklər və dəyərlərinin belə hadisələrlə müəyyən olunmadığını anlayacaqlar… Mən istədiyim ata olmağa demək olar ki, güclənmiş hiss edirəm.”
Bunton dəyişikliyə pozitiv yanaşsa da, onun təcrübəsi göstərir ki, kişinin qadın partnyorundan az qazanması onun psixi sağlamlığına təsir göstərə bilər. Məsələn, İsveçdə aparılan bir araşdırma 10 illik gəlir məlumatları və psixi sağlamlıq diaqnozlarını təhlil edib. Araşdırma göstərib ki, qadın partnyorlar daha çox qazanmağa başladıqda kişilər arasında psixi pozuntuların artımı müşahidə olunub. Partnyorları daha çox qazanan bütün iştirakçılar üçün psixi pozuntu diaqnozlarında 8%-ə qədər artım olub – amma kişilər üçün bu artım 11%-ə qədər yüksəlib.
Bu araşdırmanı aparan Durham Universitetindən iqtisadiyyat üzrə köməkçi professor Demid Getik deyib ki, kişilərin daha çox qazanmalı olduqları fikri hələ də geniş yayılıb. Onun fikrincə, qadın partnyorları daha çox qazanmağa başlayan kişilər arasında psixi pozuntuların artması münasibətlərdə məmnunluğun azalması ilə də əlaqəli ola bilər.
Digər araşdırmalar göstərib ki, daha çox qazanan qadınların həyat yoldaşları xəyanət etməyə daha meyllidirlər – bu da, müəlliflərin fikrincə, kişilərin təhdid altında hiss etdikləri kişiliklərini yenidən təsdiqləmək cəhdidir.
Tədqiqatlar göstərir ki, kişilərin təminatçı olmaq təzyiqi onların rifahına mənfi təsir göstərir. İşsiz kişilər qadınlara nisbətən daha yüksək depressiya səviyyəsinə malikdirlər. Bunun səbəbi kimi qadınların işdənkənar daha güclü sosial əlaqələrinin olması göstərilir. Evdə qalan atalar bu səbəbdən daha çox təcrid olunur.
Niyə qazanc rifaha bu qədər təsir edir?
Qadınların əsas qazanc gətirən olduğu ailələrdə onların yüksək vəzifəli, karyera yönümlü olduğu güman edilsə də, əslində bir çox halda bu, kişinin işsiz qalması ilə əlaqədardır – bu isə iqtisadi stressə səbəb olur. Bu ailələrdə gəlir, kişi qazanc gətirəndəki səviyyədən aşağı olur – bu da gender maaş fərqi ilə uzlaşır. Bu səbəbdən Bath Universitetindən Helen Kowalewska və komandası bildirirlər ki, bir çox ölkə qadın qazanc gətirənlər üçün əlavə dəstək vermir. Bu hallarda rifah sistemlərinin daha çox yardım etməsi lazım olduğu qeyd olunur.
Hər şey pis deyil
Kişilər əmək bazarından çəkildikdə bu, ailəyə müsbət təsir də göstərə bilər. Birləşmiş Krallıqda atalar uşaqları ilə əvvəlkindən daha çox vaxt keçirirlər. Evdə qalan atalar, adətən, uşaqlara daha çox vaxt ayırırlar. Amma bu, ev işlərinə aid deyil – burada pay bərabərdir, digər hallarda isə qadınlar daha çox iş görür.
Bəzi ölkələrdə atalıq məzuniyyəti çox az olsa da, atalar bu məzuniyyəti götürdükdə ailə məmnunluğu artır. Bu, uşaqların daha bərabər ev işi bölgüsü ilə böyüməsinə kömək edir və qadınların karyera imkanlarını genişləndirir.
Qadınlar üçün bu dəyişikliyin faydaları daha da irəli gedir. Meksika ailələri üzərində aparılan bir araşdırma göstərib ki, qadınlar daha çox işlədikcə, ailə daxilində daha çox qərar vermə gücünə malik olurlar. Yəni, maliyyə baxımından güclənən qadınların muxtariyyəti və karyera imkanları da artır.
İsveçdə isə “ata ayı” adlı məzuniyyət 1995-ci ildə tətbiq ediləndə ilk mərhələdə kişilər arasında boşanma hallarının artdığı müşahidə olunub. 2002-ci ildə bu məzuniyyət iki aya qədər artırıldıqda bu hal aradan qalxıb. Bu gün isə İsveçdə analıq və atalıq məzuniyyətləri üçün hər bir valideynə üç ay ayrılır – istifadə etmədikdə isə itirilir. Bu səbəbdən kişilər arasında bu məzuniyyətdən istifadə səviyyəsi yüksəkdir və istifadə etməmək artıq tabu sayılır.
Gənclər arasında bölünmüş fikirlər
Gender bərabərliyinə dair məlumatlılıq artsa da, münasibətlər parçalanır. King’s College London-un keçirdiyi Ipsos sorğusu göstərib ki, ən gənc nəsil – Gen Z – bu məsələdə ən bölünmüş fikrə malikdir. Sorğuda iştirak edən 24,000 nəfər arasında 18-28 yaşlı Gen Z kişilərinin 28%-i “uşağa baxan ata daha az kişi sayılır” fikri ilə razılaşıb, qadınlarda bu rəqəm 19% olub. Yaşlı nəsillərdə bu faiz daha aşağı olub.
“Erkəklər bərabərliyi dəstəkləmək üçün çox şey etməyə məcbur edilir” fikrinə Gen Z kişilərinin 60%-i, qadınların isə 38%-i razılaşıb. Baby boomer nəsil arasında bu faizlər müvafiq olaraq 44% və 31% təşkil edib.
Professor Heejung Chung-un fikrincə, bu münasibət fərqləri qadınların kişilərdən daha çox universitet təhsili alması və erkən yaşda daha çox qazanmaları ilə bağlıdır. Artıq Birləşmiş Krallıqda qadın həkimlər kişi həkimlərdən daha çoxdur.
Yeni kişilik anlayışı
Rosie Campbell-ə görə, kişilik haqqında fikirlər dəyişir, amma bu, hamıya aid deyil. Məsələn, gənc nəsildə “bu gün kişi olmaq qadın olmaqdan çətindir” fikrində də parçalanma müşahidə olunur. Campbell məktəblərdə gənclərlə bu anlayışlar haqqında daha açıq söhbətlərin vacib olduğunu bildirir.
Bu gün bəzi kişilər “caring masculinities” – yəni qayğıkeş kişilik anlayışını mənimsəyirlər. Monash Universitetindən Karla Elliott bildirir ki, kişilər yalnız maraqlı, “tərif alan” qayğı işlərini deyil, həm də çətin, yorucu baxım işlərini də görməlidirlər. Onun sözlərinə görə, bu yeni kişi anlayışının yayılması üçün kişilər həm qayğıya daha çox daxil olmalı, həm də üstünlük və bərabərsizliyi rədd etməlidirlər.
Araşdırmalar göstərir ki, atalıq məzuniyyətinin artırılması və kişilər üçün xüsusi ayırmaların edilməsi kişilərin ailəyə daha çox fokuslanmasına və qadınların daha çox qazanmasına imkan yarada bilər.
Mənbə: BBC
Tərcümə etdi: Fatima Farzali
