Bir insanın güldüyünü görəndə o adamın xoşbəxt olduğunu, ağladığını görəndə isə kədərləndiyini düşünürük. Bunun səbəbi üz ifadələrinin və müəyyən reaksiyaların əsas duyğularla əlaqəli olmasıdır. Əsas duyğular bütün mədəniyyətlərdə və icmalarda rast gəlinən universal duyğulardır.
Duyğular həyatımızda davranış, düşüncə və münasibətdə mühüm rol oynayır. Emosiyalar qısamüddətli və ya uzunmüddətli ola bilər, məsələn, iş yoldaşına bir anlıq qəzəb, ya da sevilən bir insanın itkisinə görə kədər kimi uzunmüddətli ola bilər. Beynin duyğuları necə əmələ gətirdiyi dəqiq bilinmir. Lakin məlumdur ki, duyğular beynin kimyəvi tarazlığı ilə bağlıdır və ondan təsirlənir. Gündəlik həyatımızda qarşılaşdığımız hadisələrə emosional reaksiyalarımız gözlənilmədən baş verir. Ona görə də biz onları hiss etməyi seçmirik. Ancaq biz emosiyaları tanıya və onları idarə etməyi öyrənə bilərik. Beləliklə, həyatda qarşılaşdığımız çətinliklər və uğursuzluqların öhdəsindən daha rahat gələ və daha sağlam əlaqələr qura bilərik.
Müasir psixologiyada duyğularla bağlı tarixin hər dövründə vurğulanan ilk nəzəriyyələr 19-cu əsrdə işlənib hazırlanmışdır. Bu gün də nə qədər müxtəlif duyğuların olduğu və onların necə təsnif ediləcəyi müzakirə olunsa da, ümumiyyətlə, 27 fərqli duyğunun olduğu düşünülür. Duyğular da bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Bir duyğu digərini tətikləyə bilər və ya eyni anda birdən çox duyğu hiss edilə bilər. Məsələn, xoşbəxtlik və sevgi kimi duyğular tez-tez birlikdə yaşana bilər və ya qorxu bir hadisə ilə tətiklənə bilər və sonra kədərə səbəb ola bilər. Bu əlaqələr emosiyaların bir spektrdə mövcud olduğunu və onlar arasında keçidlərin ola biləcəyini göstərir.
Bəzi duyğular insandan insana və mədəniyyətdən mədəniyyətə dəyişsə də, bəziləri universaldır. İnsan inkişafının bir hissəsi olan bu universal duyğulara “əsas duyğular” deyilir. Bu hisslər xoşbəxtlik, təəccüb, qəzəb, qorxu, ikrah və kədərdən ibarətdir. Bütün insanlar bu 6 ümumbəşəri duyğu ilə doğulur və həyatları boyu sonradan başqa duyğuları öyrənirlər. Hər bir fərddə eyni olan əsas duyğuları və onların fizioloji reaksiyalarını aşağıdakı kimi sadalaya bilərik:
Xoşbəxtlik: Bu duyğu çox vaxt sevinc, məmnunluq, məmnunluq və əyləncə kimi təsvir olunur. Bu hissi yaşayan bir insanın rahat bədən dili və gülümsəmək, gülmək kimi mimikaları olur.
Təəccüb: Bu, gözlənilməz vəziyyətə təəccüblü cavabdır. Təəccüblənən insan adətən qaşlarını qaldırır, gözləri böyüyür, ağzı açılır.
Qəzəb: Düşmənçilik və məyusluq qarşısında yaşanan duyğudur. Qəzəb zamanı insanın ürək döyüntüsünün artması müşahidə olunur. Arterial təzyiqin artması səbəbindən üzdə qan damarları genişlənir və üz qızarması baş verir. Dodaq və əzələ gərginliyi də qəzəbin fizioloji əlamətləridir.
Qorxu: Təhlükəli vəziyyətlə qarşılaşdıqda sağ qalmaq üçün vacib olan döyüş və ya uçuş reaksiyasını tətikləyən primitiv bir duyğudur. Bu hissi yaşayan şəxs ürək döyüntüsünün artması, nəfəs almanın artması və gözlərin genişlənməsi daxil olmaqla bir çox simptomlar yaşayır.
Tiksinti: Bu, xoşagəlməz bir qoxu, dad və ya görüntüyə qarşı hiss edilən hissdir. Bu duyğunun əsas funksiyası hər hansı potensial zərərli stimulu rədd etməkdir. Burunun qırışması, qaşınma və ürəkbulanma ən bariz əlamətlərdir.
Mənbə: bilimtubitak
Tərcümə etdi: Sevil Azər
