Yeni tapıntılar göstərir ki, uzun müddət Misirdə yarandığı düşünülən 58 dəlik oyununun əslində Azərbaycanda yaranmış ola bilər.
“58 Delik” oyunu dünyanın ən qədim məlum oyunlarından biridir. Əvvəlki şərhlərə görə, bu stolüstü oyun ilk dəfə eramızdan əvvəl 2-ci minillikdə Qədim Misirdə meydana çıxmışdır, lakin son qazıntılar zamanı Cənubi Qafqazda bu dövrə aid oyun qalıqları aşkar edilmişdir ki, bu da oyunun mənşəyi haqqında anlayışımızı çətinləşdirir.
Bəzi oyun parçalarının üzərində heyvan başları oyulmuş olduğuna görə bəzən “it və çaqqal” adlandırılan 58 dəlik oyunu Tunc dövründən Dəmir dövrünə qədər əsrlər boyu oynanılıb. Oyun lövhədə düzülmüş, bəzən xüsusi hazırlanmış, bəzən də düz səthə oyulmuş deşiklərdən ibarətdir. Bu deşiklər piyonların oturması üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Lövhədə (təxmin etdiniz) cəmi 58 deşik, ortada iki paralel cərgədə 10 dəlik və onları əhatə edən 38 dəlik var idi. Oynamaq üçün hər bir oyunçu oyuna beş piyonla başladı və növbə ilə piyonlarını başlanğıc nöqtəsindən öz tərəfindəki son nöqtəyə qədər irəli apardı. Bəzi dəliklərdən xətlər keçirdi. Bu xətlər “baca” və ya “nərdivan” rolunu oynayıb, bəzən oyunçunun sürətlə irəliləməsinə kömək edir, bəzən də təsadüfən geriyə düşməsinə səbəb olur.
Ən erkən tarixli nümunələr Misirdə tapıldığından, oyunun orada icad edildiyi güman edilirdi. Lakin bu məsələdə fikir ayrılıqları var idi. Bəzi alimlər bu oyunun Cənub-Qərbi Asiyada yaranmış ola biləcəyini, burada məşhur olduğunu və daha uzun və daha sabit bir dövr üçün oynandığını irəli sürdülər.
Tədqiqatlara görə, Azərbaycandan əldə edilən tapıntılar göstərir ki, bu bölgədə eramızdan əvvəl III minilliyin sonu və II minilliyin əvvəllərində, Misirdə meydana çıxmazdan xeyli əvvəl çalınmağa başlayıb. Üstəlik, oyunu oynayan insanlar o dövrdə Cənub-Qərbi Asiyada regional qarşılıqlı əlaqədə olduqları görünür.
Oyunun ən yaxşı qeydə alınmış versiyası Bakının cənub-qərbində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Qobustan Milli Qoruğundan gəlir. Oyun daşa “oyulmuş” naxışdan ibarətdir və 2015-ci ildə təsadüfən kəşf edilib. Digər oyun nümunələri Ağdaşdüzü, Yeni Türkan və Dübəndi ərazilərində tapılıb.
Crist və Abdullayev bu stolüstü oyunların təbiətinin bir qədər “efemer” olduğunu iddia edirlər. Bu, arxeoloji qeydlərdə onların mövcudluğunun asanlıqla nəzərdən qaçırıldığını göstərir. Ola bilsin ki, oyunun digər versiyaları, xüsusən də Qafqazda yenidən kəşf olunmağı gözləyir; Dağıntılar bu bölgənin tarixinə və oyunun necə meydana gəldiyinə daha çox işıq sala bilər.
Mənbə: kayiprihtim
Tərcümə etdi: Aytac Musayeva
