"İncəsənətin inciləri" rubrikası, yüz illərdir müzakirə mövzusuna çevrilən "Stanczyk" əsəri ilə davam edir.
Rəsm çəkildiyi zaman Avropaya təsir edən millətçilik hərəkatı Polşanın müstəqilliyini itirdiyini göstərir. Rəsm Polşanın tarixi məğlubiyyətlə sarsıldığı dövrü əks etdirir. Stańczykin oturduğu masanın üstündəki məktub Polşanın bu məğlubiyyətindən (Rusiyaya məğlubiyyət) məlumat verir. Vurğulanır ki, saraydakı coşqun əyləncələrdə belə həqiqəti ancaq təlxək dərk edir.
Rəssamın 1862-ci ildə çəkdiyi bu krallıq təlxəyi də rəssamın qeyri-adi avtoportretidir. Rəssam özünü o vaxtdan bir qədər yaşlı kimi təsvir edirdi; Stańczyk'i çəkəndə onun cəmi 24 yaşı var idi.
Qırmızı geyimli krallıq təlxəyi ön planda oturur. Bu təlxək Stańczyk adını daşıyır və rəsmin adından da göründüyü kimi, məşhur bir fiqurdur. Stańczyk üç Polşa kralına xidmət edib və əfsanəvi şəxsiyyətdir. Rəsmdəki detallar təlxək düşüncəsi ilə vurğulanan saray ab-havasını əks etdirir. Ancaq klounun arxasındakı izdiham və əyləncə onun daxili kədəri ilə ziddiyyət təşkil edir.
Təzadlardan başqa, rəsmdə diqqət çəkən başqa bir detal pəncərədən görünən kometadır. Bu göy hadisəsi bədbəxtlik əlaməti olaraq şərh edilir və əyləncənin xoşbəxt sonluqla bitməyəcəyini nəzərdə tutur. Matejko bu təfərrüatı indiki ilə mümkün gələcək hadisələrlə əlaqələndirərək tənlik qurur.
Stańczyk bugünkü təlxəklik anlayışından fərqli məna daşıyır. Saray təlxəyinin vəzifəsi təkcə əyləndirmək deyil, həm də padşaha deyilməyən həqiqətləri cəsarətlə ifadə etməkdir. Bu o deməkdir ki, o, həm də primitiv müxalifət rolunu öz üzərinə götürüb. Matejko Stańczyki tərifləməklə təkcə zarafatçının deyil, həm də saray əyanlarının rəğbətini tənqid edir.
Təlxəyin qırmızı kostyumu Polşa bayrağının rəngini təmsil edir və kral sülaləsinin yox, Polşanın simvolu kimi bir təlxəyin seçilməsi ironikdir.
Matejkonun tablosu tarixi bir dövrün çətinliklərini və Polşanın düşdüyü vəziyyəti heyrətamiz şəkildə əks etdirir, təlxək fiquru vasitəsilə həmin dövrü kəskin tənqid edir.
Hazırladı: Gülay Qəribova
Mənbə: https://medium.com/the-collector/interpreting-the-sad-clown-stańczyk-ffaff072e3d6
