Qızıl hasilatı dünyada çox yayılmış bir mədən növüdür. Statista saytının məlumatına görə, 2022-ci ildə dünyada təxminən 3 min ton qızıl hasil edilib.
Ümumdünya Qızıl Şurasının məlumatları göstərir ki, 2022-ci ildə dünyanın ən böyük qızıl istehsalçısı Çindir və qlobal istehsalda təxminən yüzdə 10 paya sahibdir.
Çindən sonra Rusiya, Avstraliya, Kanada və ABŞ gəlir. Ən çox qızıl hasil edən mədən şirkətləri ABŞ və Kanadanın ortaqlığı olan Nyumont və baş ofisi Torontoda yerləşən "Barrick Gold"dur.
Qızıl hasilatı 10 ilə qədər davam edə bilən kəşfiyyat prosesi ilə başlayan, daha sonra işlənmə və qazma mərhələləri ilə davam edən çox mərhələli bir prosesdir. İstehsalın aparıldığı mədənlər 30 ilə qədər aktiv qala bilər.
Qızılın çıxarılmasının müxtəlif üsulları var:
Yerləşdirici qazma: Suyun yığılmış ağır mineralların qazılması, daşınması, konsentrasiyası və bərpası üçün istifadə edildiyi çox köhnə üsuldur.
Sərt qaya mədənləri: Dünyada ən çox istifadə edilən üsuldur. Daşdan birbaşa qızıl çıxarmaq üçün açıq çuxurdan və ya yeraltı tuneldən istifadə olunur.
Bəzi hallarda mis, qum və çınqıl kimi digər ehtiyatları çıxararkən qızıl tapıla bilər, buna əlavə məhsul hasilatı deyilir. Məsələn, mis mədənləri çox vaxt əhəmiyyətli miqdarda qızıl verə bilər. Əgər çıxarılan süxurlar arasında qızıl ölçüdə görünürsə, onu sianiddən istifadə etmədən ayırmaq olar.
Sianid mineral potensialı aşağı olan yataqlarda istifadə olunur. Bu prosesdə süxurdan alınan filiz sianidlə işlənir və siyanür qızılı özünə çəkir. Qalan sianid tullantıları su ilə təmizlənir və təkrar istifadə üçün hovuzda saxlanılır. Bir çox ekspertlər sianidin ən təsirli və qənaətcil üsul olduğunu desələr də, bəziləri bu prosesin təhlükəli olduğunu vurğulayır.
Merkuri həm də qızılı ayırmaq üçün istifadə edilən kimyəvi maddədir. 2013-cü ildə Türkiyə də daxil olmaqla 140-dan çox ölkə civənin beyin zədələnməsinə, ağır xəstəliklərə və doğuş zamanı ağırlaşmalara səbəb olduğunu əsas gətirərək qlobal miqyasda civə istifadəsini aradan qaldırmağı öhdəsinə götürüb. Böyük mədənlərdə civənin istifadəsi sona çatsa da, dünyanın bir çox yerində kiçik mədənlərdə istifadəsinin davam etdiyi bildirilir.
Sianid hər yerdə istifadə olunurmu?
Mədən Mühəndisləri Palatasının məlumatına görə, dünyada qızıl istehsalının təxminən 85 faizində sianiddən istifadə olunur. Dünyanın ən böyük şirkətlərinə nəzər saldıqda görürük ki, sianiddən geniş istifadə olunur. Bununla belə, bəzi ölkələrdə sianiddən istifadə ilə bağlı müxtəlif məhdudiyyətlər var. 2010-cu ildə Avropa Parlamenti Avropa Komissiyasını sianid hasilatına tam qadağa üçün tədbirlər görməyə çağıran qətnaməyə səs verdi.
Lakin Komissiya belə bir qadağanın tətbiqi üçün qanunvericilik təklifindən imtina edib. Cənubi Afrika Mədən və Metallurgiya İnstitutunun (SAIMM) məlumatına görə, ABŞ-də Montana və Viskonsin ştatlarında qızıl emalı zamanı siyanidin istifadəsi qadağandır. Argentinada bəzi ştatlarda sianid hasilatına qadağa qoyulsa da, federal səviyyədə heç bir qadağa yoxdur. 2002-ci ildə Çexiya Parlamenti qızıl hasilatında siyanidin qadağan edilməsi barədə qərar qəbul edib. Macarıstanda 2009-cu ildə sianid hasilatının tamamilə qadağan edilməsi qərara alınıb.
Təəssüf ki, qızıl mədənlərində insanlara və ətraf mühitə mənfi təsir göstərən qəzalar kifayət qədər tez-tez baş verir. 2000-ci ildə Rumıniyada baş vermiş mədən qəzası Şərqi Avropada Çernobıldan sonra ən dağıdıcı sənaye qəzalarından biri kimi qeydə alınıb. Baia Mare sianidi sızması kimi tanınan hadisədə çaya daxil olan zəhərli maddə böyük ekoloji fəlakət yaratdı.
Macarıstan və Serbiyaya da çatan sızma səbəbiylə Dunay çayında kütləvi balıq ölümləri baş verib. Yaxın keçmişdə qızıl mədənlərində baş vermiş digər böyük qəzalar aşağıdakılardır:
1971: Rumıniyada Certej adlı qızıl mədənində baş verən qəzada, tullantı sularının saxlandığı bəndin partlaması nəticəsində Certeju de Sus qəsəbəsini 300 min kubmetr zəhərli su basdı. Hadisə nəticəsində 89 nəfər həyatını itirib.
1984: Papua Yeni Qvineyada Ok Tedi mədənində 2 milyard tondan çox təmizlənməmiş çirkab su mədən mühitinə axıdıldı. Zəhərli tullantıların bölgədə yaşayan ən az 50 min insana təsir etdiyi düşünülür.
Həmin il Kanadanın Galactic Resources şirkətinin ABŞ-də idarə etdiyi Summitville qızıl mədənində sianid istifadəsi nəticəsində 610 min kubmetr zəhərli tullantı sularının yığıldığı məlum olub. Şirkət iflas etdikdən sonra ABŞ hökuməti çirkab sularının təmizlənməsi üçün yüz milyonlarla dollar xərcləməli oldu.
1995: Qayanada Kanadanın Omai Qızıl Mines şirkəti tərəfindən idarə olunan mədəndə böyük sızma baş verdi. Bölgədəki Omai və Essequibo çaylarına təxminən 3 milyon kubmetr sianid tərkibli tullantı sularının qarışdığı məlum olub.
1996: Filippində Kanadanın Marcopper Mining şirkəti tərəfindən idarə olunan Mt. Tapian qızıl mədəninin tunellərində yaranan çat zəhərli tullantıların Makulapnit-Boac çayına axmasına səbəb olub. Sızıntı qısa müddətdə bütün bölgəyə yayıldığı üçün bir çox kəndlər boşaldılıb. Kənd təsərrüfatı sahələri yararsız hala düşüb.
1998: Kanadanın Qırğızıstandakı Centerra Gold şirkətinin idarə etdiyi Kumtor qızıl mədəninə natrium siyanidi daşıyan yük maşını Barşkaun çayına düşüb.
2000: Tərkibində siyanid olan bir tonluq yük Avstraliyanın Dome Resources şirkətinin Papua Yeni Qvineyadakı Tolukuma qızıl mədəninə material daşıyan helikopterdən meşəyə düşdü.
2006: Avstraliyada Beaconsfield mədəni çökdü. Bir şaxtaçı ölüb, iki şaxtaçı iki həftə yerin altında qalıb.
2009: ABŞ-nin Qanadakı Newmont Mining şirkətinin Ahafo mədənindən natrium siyanidin bölgədəki çay sularına qarışdığı müəyyən edildi. Hadisədən sonra çoxlu balıq ölümü qeydə alınıb.
2014: Cənubi Afrikada 2009-cu ildən bəri ən pis mədən qəzalarından birində Yohannesburqdakı Harmony Gold şirkətinin Doornkop mədənində yeraltı yanğında sıxışan səkkiz mədən işçisi ölü tapıldı.
2015: Argentinada Kanadanın Barrick Gold şirkəti tərəfindən idarə olunan Veladero qızıl mədənində sianid sızması baş verdi. Potrerillos çayına min kubmetrdən çox sianid tullantı suyu daxil olub. Səlahiyyətlilər hadisəyə klapan problemi səbəb olduğunu bildirib. Sonrakı günlərdə sianid suyunun beş çaya çatdığı müəyyən edilib.
Mənbə: BBC
Tərcümə etdi: Çimnaz Məmmədova
