Spinozavr (Spinosaurus) Şimali və Qərbi Afrikada yaşamış, Spinosauridae fəsiləsinə aid yırtıcı dinozavr cinsidir. Təxminən 100–94 milyon il əvvəl, Təbaşir dövründə mövcud olub. Adı “tikanlı sürünən” mənasını verir və belindəki hündür fəqərələrin yaratdığı yelkənəbənzər quruluşla əlaqədardır. Bu cinsə S. aegyptiacus və S. mirabilis kimi növlər daxildir.
24Media.az Britannica-ya istinadən məlumat verir ki, Spinozavr indiyədək aşkar edilmiş ən iri ətyeyən dinozavrlardan biri hesab olunur. Onun uzunluğu təxminən 14–18 metr olub. Bununla belə, çəkisi ilə bağlı elmi mübahisələr davam edir. Bəzi ilkin araşdırmalarda ən iri fərdlərin çəkisinin 20 tona çata biləcəyi irəli sürülsə də, sonrakı tədqiqatlarda bu göstəricinin daha aşağı olduğu qeyd edilib.
Spinozavr necə kəşf edilib?
Spinozavr ilk dəfə 1915-ci ildə alman paleontoloq Ernst Stromer tərəfindən elmi şəkildə təsvir edilib. Tədqiqat Misirin qərbində yerləşən Bahariya vahəsində tapılmış natamam skelet qalıqlarına əsaslanırdı. Qalıqları Stromerin köməkçisi Riçard Markqraf aşkar etmişdi.
Lakin bu fosillər 1944-cü ilin aprelində Münhendə saxlanıldıqları muzeyin bombalanması nəticəsində məhv edilib. Bundan sonra uzun müddət alimlər Stromerin ətraflı təsvirlərinə əsaslanmalı olublar. Sonrakı illərdə Şimali Afrikanın müxtəlif ərazilərində Spinozavra aid yeni fosil qalıqları aşkarlanıb.
Spinozavrın əsas xüsusiyyətləri
Spinozavrın timsahı xatırladan uzun və ensiz kəlləsi, düz və konusvari dişləri, eləcə də enli, avar formasında quyruğu olub. Burun dəlikləri bir çox digər yırtıcı dinozavrlardan fərqli olaraq kəlləsinin ucunda deyil, gözlərinə daha yaxın yerləşirdi.
Bu xüsusiyyətlər onun balıqla qidalanmağa və suda hərəkət etməyə uyğunlaşdığını göstərir. Belindəki yelkənəbənzər quruluşun hansı funksiyanı daşıdığı isə tam aydın deyil. Alimlər onun nümayiş və ya fərdlər arasında ünsiyyət məqsədilə istifadə edilmiş ola biləcəyini düşünürlər.
Spinozavr suda, yoxsa quruda yaşayırdı?
Spinozavrın həyat tərzi paleontoloqlar arasında mübahisəli məsələlərdən biridir. Əvvəlki araşdırmalarda onun sümüklərinin sıx və ağır olduğu, bunun da su altında hərəkət etməsinə kömək etdiyi düşünülürdü. Bu səbəbdən bəzi alimlər onu əsasən suda ov edən yırtıcı hesab edirdilər.
Sonrakı araşdırmalar isə fərqli nəticələr ortaya qoyub. Bəzi tədqiqatlar onun su altında uzun müddət dalaraq ov etməyə tam uyğunlaşmadığını göstərir.
2020-ci ildə dərc edilən araşdırmada Spinozavrın uzun və enli quyruğunun suda hərəkət etməsinə kömək edə biləcəyi qeyd olunub. Bununla belə, onun suya dalaraq balıqların arxasınca üzmə qabiliyyəti ilə bağlı mübahisələr davam edir. Bəzi alimlər Spinozavrın əsasən dayaz sularda ov edən, yarımsu həyat tərzinə malik yırtıcı olduğunu düşünürlər.
Spinozavrın qidalanması ilə bağlı digər spinozavridlərin fosillərində də ipucları tapılıb. Bəzi qalıqlarda balıq pulcuqları və başqa dinozavrlara aid sümüklər aşkarlanıb. Spinozavridlərin dişləri pterozavr sümüklərində də tapılıb.
Teropodlar: ətyeyən dinozavrların böyük qrupu
Teropodlar (Theropoda) əsasən ətyeyən dinozavrları əhatə edən böyük qrupdur. Bu qrupa kiçik dinozavrlardan tutmuş, çəkisi bir neçə tona çatan Tyrannosaurus rex kimi nəhəng yırtıcılara qədər müxtəlif növlər daxildir. Müasir quşlar da teropodların təkamül etmiş nümayəndələridir.
Teropodlar ölçü və quruluş baxımından çox müxtəlif olublar. Onların əksəriyyəti iki arxa ayağı üzərində hərəkət edib. Ön ətrafları isə növdən asılı olaraq müxtəlif funksiyalar daşıyıb.
Teropodların adının mənası “vəhşi ayaq” kimi tərcümə olunur. Ayaqlarının quruluşu isə bir çox hallarda müasir quşların ayaqlarını xatırladırdı.
Teropodların əsas qrupları
Teropodların bir neçə əsas təkamül qrupu var:
● Seratozavrlar (Ceratosauria): Bu qrupa Ceratosaurus kimi dinozavrlar daxildir.
● Karnosavrlar (Carnosauria): Allosaurus bu qrupa aid nümunələrdən biridir.
● Koelurosavrlar (Coelurosauria): Bu qrupa Tyrannosaurus, dromeozavrlar və müasir quşların əcdadları daxildir.
Teropodların təsnifatı elmi araşdırmalar nəticəsində dəyişə bilər. Bu səbəbdən sadalanan qruplar onların tam təsnifatı deyil.
Teropodlar harada və nə vaxt yaşayıblar?
Teropodların fosilləri Antarktida istisna olmaqla, bütün qitələrdə tapılıb. Onlar təxminən 230 milyon il əvvəl, Trias dövründə meydana çıxıblar. Qeyri-quş teropodlarının əksəriyyəti təxminən 66 milyon il əvvəl Təbaşir dövrünün sonunda baş vermiş kütləvi yoxolma zamanı məhv olub.
Teropodlar kiçik və çevik növlərdən nəhəng yırtıcılara qədər geniş müxtəlifliyi əhatə ediblər. Bu qrupun ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri bəzi nümayəndələrinin təkamül edərək müasir quşlara çevrilməsidir.
Mələk Nəsirli
