Alimlər, yaşı iki milyon ildən çox olan DNT-ni oxumağı bacararaq, həqiqətən inqilabi bir kəşf ediblər. Nümunələr Qrenlandiyanın buzlu lil təbəqələrindən götürülüb — bu gün cansız və sərt görünən bölgə uzaq keçmişdə yaşıl, həyat dolu bir mənzərə olub. Bu kəşf, əvvəllər öyrənmək üçün çox zədələnmiş hesab edilən genetik material fraqmentlərini ayırmaq və ardıcıllığını müəyyənləşdirmək üçün yeni üsullar sayəsində mümkün olub.
Tədqiqatçılar izah edirlər ki, milyon illər ərzində DNT molekulları adətən radiasiya, temperatur dəyişiklikləri və kimyəvi proseslər nəticəsində parçalanır. Lakin Qrenlandiyada təbii şərait elmi işin xeyrinə işləyib: daimi don və çöküntülərin tez basdırılması “zaman kapsulu” yaradaraq qədim genetik kodun ən xırda hissəciklərini belə qoruyub saxlayıb. Bu nümunələrdə nə sümüklər, nə də dişlər vardı — sadəcə əsrlərlə tədqiqatçılara görünməyən kiçik DNT fraqmentləri tapılıb.
Analizin nəticələri təcrübəli paleogenetikləri belə heyrətləndirib. Məlum olub ki, indiki çılpaq tundra ərazisində bir vaxtlar sıx meşələr uzanıb və orada marallar, dovşanlar, qazlar, hətta mastodontlar yaşayıb. Bu kəşf pleystosen dövrünün iqlimi və Şimal qütbündə hansı ekosistemlərin mövcud ola bilməsi barədə təsəvvürümüzü dəyişir.
Xüsusi maraq doğuran məqam dəniz orqanizmlərinin genetik material izlərinin tapılmasıdır. Bu, iki milyon il əvvəl Qrenlandiya sahillərinin bu günkindən xeyli isti olduğunu və müasir mülayim bölgələri xatırlatdığını göstərir. Beləliklə, alimlər planetin iqlim dəyişikliklərini və hansı növlərin qlobal istiləşmə və soyuma dövrlərində sağ qala bildiyini unikal şəkildə müşahidə edə biliblər.
Beynəlxalq tədqiqat qrupu bu iş üzərində on ildən çox çalışıb. Əvvəlcə sırf texniki məsələləri həll etmək lazım olub — uzunluğu cəmi bir neçə on baza cütü olan molekulları necə çıxarmaq olar? Sonra isə müasir çirklənməni istisna etmək tələb olunub: nəticələri təhrif etmək üçün bir insan hüceyrəsi belə kifayət edərdi. Bunun üçün xüsusi təmiz laboratoriyalar və unikal iş protokolları tətbiq edilib.
Ən qədim DNT-nin kəşfi təkcə keçmiş haqqında biliklərimizi genişləndirmir, həm də gələcəyi proqnozlaşdırmağa kömək edir. Qədim iqlim məlumatlarını müasir göstəricilərlə müqayisə edərək, alimlər qlobal istiləşmənin Arktika ekosistemlərinə necə təsir edəcəyini daha dəqiq müəyyən edə bilərlər. Əgər iki milyon il əvvəl bu ərazilərdə meşələr böyüyə bilirdisə, deməli, indiki buzların əriməsi bəzi regionları oxşar vəziyyətə qaytara bilər.
Bundan əlavə, layihə zamanı işlənib hazırlanan metodlar artıq digər sahələrdə də tətbiq tapır. İndi torpaqdan əldə olunan DNT vasitəsilə qədim ekosistemləri öyrənmək mümkündür, hətta orqanizmlərdən nə sümük, nə də qabıq qalıbsa belə. Bu, insan yaranmazdan çox əvvəl mövcud olmuş bütöv biosferləri yenidən qurmağa yol açır.
Paleogenetiklər vurğulayırlar ki, biz araşdırmaların yeni bir dövrünün yalnız başlanğıcındayıq. Əgər oxşar qorunma şəraiti planetin digər yerlərində də tapılarsa, elm hələlik yalnız bir neçə yüz min illə məhdudlaşan həyat tarixini daha uzaqlara “oxuya” biləcək.
Skeptiklər isə təbii olaraq sual verir: bu məlumatlar nə dərəcədə etibarlıdır? Layihə komandası bildirir ki, uranla tarixləmə və izotop analizindən tutmuş bir neçə müstəqil təsdiqləmə üsulundan istifadə ediblər. Bütün nəticələr üst-üstə düşüb və əldə edilən DNT-nin həqiqətən rekord dərəcədə qədim olduğunu təsdiqləyib.
Geniş ictimaiyyət üçün bu kəşf elə bil elmi fantastikadır: biz milyon illər əvvəl yox olmuş bir dünyanın “səsini” eşidirik. Lakin tədqiqatçılar üçün bu, həm də praktiki dərslikdir: qədim növlərin iqlim dəyişikliklərinə necə uyğunlaşdığını öyrənərək, XXI əsrin gətirdiyi çağırışlara daha yaxşı hazırlaşmaq mümkündür.
Nəticə etibarilə, Qrenlandiyadakı tapıntı təkcə nadir elmi rekord deyil, həm də Yer üzündə həyatın dinamikasını anlamaq üçün vacib bir vasitədir. O, bizə xatırladır ki, keçmiş və gələcək sıx bağlıdır və qədim lilin hər bir dənəsi planetimizin qlobal tarixinin açarını gizlədə bilər.
Mənbə: www.nationalgeographic.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
