Qara dəliklər kosmosun ən müəmmalı obyektləri olaraq qalıb. Onların qravitasiyası o qədər güclü olub ki, hətta işıq belə onu tərk edə bilməyib və bu, birbaşa müşahidəni demək olar ki, mümkünsüz edib. Amma məhz bu güc sayəsində kainat haqqında daha çox öyrənməyə imkan verən unikal hadisələr baş verib. Yaxınlarda astronomlar həqiqi irəliləyiş edərək, Yerdən təxminən altı milyard işıq ili uzaqlığında yerləşən nəhəng qara dəliyin tacını ilk dəfə birbaşa ölçə bilib.
Tac — qara dəliyi əhatə edən qızmış plazma qatına verilən addır. Bu, son dərəcə yüksək temperatur və güclü maqnit sahələri olan bir bölgədir. İndiyə qədər onun ölçüləri yalnız dolayı məlumatlara əsasən təxmin edilə bilib. Amma tədqiqatçılar daha çoxunu bacarıb — və bütün bunlar xoş təsadüf nəticəsində mümkün olub.
Müşahidələr zamanı alimlər nadir ikiqat hadisə qeydə alıb: qravitasiya linzalanması və mikrolinzalanma. Adətən Yer ilə uzaq işıq mənbəyi arasında keçən nəhəng qalaktika onun işığını linza kimi əyərək böyütmə effekti yaradıb. Amma bu dəfə həmin qalaktikanın daxilindəki ulduzlar əlavə linza kimi işləyib və miqyası daha da artırıb.
Belə “ikiqat böyütmə” tacı misilsiz dəqiqliklə müşahidə etməyə imkan verib. Hesablamalara görə, onun ölçüsü təxminən 50 astronomik vahid olub — bu, Günəş sistemimizin diametrindən, hətta Plutonun orbitindən də böyükdür. Astrofizika üçün bu, sadəcə gözəl bir rəqəm deyil, qara dəliklərin ətrafındakı prosesləri anlamaq üçün açar rolunu oynayıb.
Tac rentgen şüalanmasının formalaşmasında və hissəciklərin sürətləndirilməsində böyük rol oynayıb. Onun öyrənilməsi qara dəliklərin maddəni necə udduğunu və necə nəhəng enerji axınları buraxaraq bütöv qalaktikaların təkamülünə təsir etdiyini izah etməyə kömək edib.
Alimlər hesab edib ki, bu cür müşahidələr maqnit sahələrinin daha dəqiq modellərini yaratmağa və niyə bəzi qara dəliklərin əsrlərlə “yatdığı”, digərlərinin isə maddəni udaraq aktiv şəkildə böyüdüyünü anlamağa kömək edəcək. Bu məlumatlar həm də erkən kainatda nəhəng qara dəliklərin mənşəyi barədə ipucları verib.
Gələcək layihələr, məsələn, Vera C. Rubin observatoriyası və yeni nəsil teleskoplar, daha çox belə ikiqat linza hadisələrini axtarıb, detallı təhlil üçün yeni obyektlər açmağa imkan verəcək. Hər belə kəşf kainatın başlanğıcı və taleyi haqqında suallara cavab tapmağa bir addım yaxınlaşdırıb.
Vacibdir ki, bu uğur beynəlxalq əməkdaşlıq sayəsində mümkün olub: məlumatlar müxtəlif qitələrdəki teleskoplar tərəfindən toplanıb. Birgə iş müşahidələri tez təsdiqləməyə və dəqiq hesablamalar aparmağa imkan verib.
İndi alimlər nəticələri digər məlum qara dəliklərlə müqayisə etməyi planlaşdırıb ki, onların taclarının eyni, yoxsa hər birinin unikal olduğunu öyrənsinlər. Bu suala cavab, hadisə üfüqü yaxınlığında baş verən proseslərin nə dərəcədə ümumi olduğunu anlamağa kömək edəcək.
Bu kəşf aydın sübut edib ki, hətta superdəqiq texnologiyalar dövründə də təsadüf və bəxt elmdə hələ də böyük rol oynayır. Bəzən məhz gözlənilməz şərait naməluma doğru addım atmağa imkan verib.
Mənbə: www.livescience.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
