Yaddaşımız həyatımızın ən dəyərli hissələrindən biridir. Ancaq xatırladığımız xatirələrin nə qədər doğru olduğuna heç şübhə etmisinizmi? Yaddaşın əslində “zamansız” bir proses olduğuna və hər dəfə onu xatırladığımızda keçmişi yenidən qurduğumuza dair bir nəzəriyyə var. Bəs beynimiz həqiqətən keçmişi xatırlayır, yoxsa hər dəfə hadisələri yenidən qurur?
Yaddaş və beynin yenidən qurulması
Beynimiz yaddaşı sabit bir qeyd kimi saxlamır. Elmi araşdırmalara görə, hər bir yaddaş beyində saxlandığı üçün fərqli elementlərə parçalanır. Bu elementlər beynin müxtəlif bölgələrinə paylanır və lazım olduqda yenidən yığılır. Beləliklə, bir hadisəni xatırladığımız zaman beynimiz əslində bütün parçaları yenidən birləşdirir. Bu o deməkdir ki, hər bir geri çağırış əslində yenidənqurma prosesidir. Bu səbəbdən xatırladığımız xatirələr zamanla dəyişə və ya təhrif edilə bilər.
Keçmişin dəyişən siması
Bu yaddaşın yenidən qurulması prosesi göstərir ki, xatırladığımız hadisələr keçmişin dəqiq surətləri deyil. Psixoloq Elizabeth Loftusun işi insan yaddaşının necə asanlıqla idarə oluna biləcəyini ortaya qoyur. İnsanlara heç vaxt yaşamadıqları hadisələr haqqında yalan məlumat verməklə, Loftus onları əslində mövcud olmayan xatirələri xatırlatmaq üçün aldadıb. Bu təcrübələr göstərir ki, beynimiz keçmişi xatırladıqca yenidən formalaşdırır və hətta yalançı xatirələrə də həssasdır.
Yaddaş niyə dəyişir?
Bəs niyə beynimiz bu qədər çevik yaddaş sisteminə malikdir? Bunun mümkün səbəblərindən biri beynimizin mövcud vəziyyətlərə uyğunlaşmaq üçün keçmiş hadisələri daim yeniləməsi ola bilər. Başqa sözlə, keçmişin yenidən qurulması beynimizin indiki dünya ilə daha yaxşı öhdəsindən gəlməyə kömək edən bir sağ qalma mexanizmidir. Eyni zamanda, emosional vəziyyətlərimiz və mövcud təcrübələrimiz də keçmişi necə xatırladığımıza əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Məsələn, uşaqlıq xatirələrini indiki perspektivimizdən fərqli şərh edə bilərik.
Xatirələrin gücü və onların illüziyaları
Bu nəzəriyyə xatirələrin sadəcə şüurumuzun bir hissəsi olmadığını, həm də mövcud düşüncələrimizin, inanclarımızın və duyğularımızın prizmasından mövcud olduğunu göstərir. Beləliklə, keçmişi xatırlamaq təkcə keçmiş hadisələrə qayıtmaq deyil; həm də həmin hadisələri bu gün olduğumuz kimi yenidən qurmaqdır. Yaddaş bu mənada zamansızdır, çünki hər bir xatirə indiki düşüncə və hisslərimizə uyğun olaraq yenidən doğulur.
Beynimiz keçmişi fotoşəkil kimi saxlamır. Əksinə, biz keçmişimizi hər xatırladığımızda yenidən yaradırıq. Bu proses həm maraqlı, həm də yanıldıcı ola bilər. Xatirələrimiz kim olduğumuzu formalaşdıran əsas elementlər olsa da, həmişə mükəmməl dəqiq deyil. Yaddaşın əbədi təbiəti zehnimizin keçmişlə indini necə birləşdirdiyinin heyrətamiz nümunəsidir.
Mənbə: Fikrimucit
Tərcümə etdi: Səidə Əsədli
