İllərdir elm aləmində mübahisələr gedib: Müasir insanlar təkamül prosesini başa vurublar, yoxsa biz hələ də dəyişirik?
Təkamül canlı orqanizmlərin zamanla ətraf mühitə uyğunlaşaraq genetik dəyişməsi deməkdir. Bəşər tarixinə nəzər saldıqda aydın olub ki, əcdadlarımız milyonlarla il davam edən təkamül yolu ilə Homo sapiens formasına çatıb. Müasir dövrdə tibbin inkişafı, qlobal kommunikasiya, oturaq həyat və texnoloji tərəqqi kimi amillərə görə bəzi alimlər təkamülün yavaşladığını və ya dayandığını iddia ediblər.
Ekspertlərə görə, təkamül bu gün də davam edib. Genetik mutasiyalar, təbii seçim və ətraf mühit təzyiqləri insan genofondunu formalaşdırıb. Lakin bu dəyişikliklər keçmişdəki kimi kəskin fiziki fərqlərdən daha incə detallarda özünü göstərib.
Oksford Universitetinin genetiki Yan Vonq deyib: “Təkamül dayanmır, formasını dəyişir”. Onun fikrincə, müasir həyat təkamülün gedişatını dəyişdirib, lakin bu, prosesin bitdiyi demək olmayıb. Məsələn, bəzi cəmiyyətlərdə laktaza fermenti yetkinlik yaşına qədər istehsal olunub, bu da süd məhsullarının həzmini mümkün edib. Bu, son minilliklərdə yaranmış uyğunlaşma nümunəsi olub.
Tibbi və texnoloji irəliləyişlər sayəsində əvvəllər sağ qalmayan insanlar yaşaya biliblər. Bu hal təbii seçmənin zəifləməsi kimi şərh edilib. Amma bəzi alimlər bunu seçim təzyiqlərinin dəyişməsi kimi qiymətləndiriblər. Məsələn, immun sistem genlərindəki fərqliliklər müasir cəmiyyətdə sağ qalma üstünlüyü verə bilib.
Müasir insanın təkamülündə mədəniyyət də rol oynayıb. Dil, texnologiya, sosial quruluşlar və həyat tərzi genetik təkamülə təsir göstərib. Bəzi tədqiqatçılar mədəni təkamülün genetik dəyişiklik sürətini artırdığını düşünüb. Məsələn, texnoloji bacarıqlar və zehni qabiliyyətlər reproduktiv uğura dolayı təsir göstərib.
Gələcəkdə insan təkamülünün necə davam edəcəyi həm təbiətdən, həm də texnologiyadan asılı olub. Genetik mühəndislik, süni intellekt, biotexnologiya və kosmos həyatı insan biologiyasını dəyişdirə bilib.
Bəzi ssenarilərdə insanlar fərqli planetlərə uyğunlaşıb yeni alt növlərə çevriliblər. Digər versiyalarda isə genetik dəyişikliklər şüurlu şəkildə idarə olunub.
İnsan təkamülü dayanmayıb. Sadəcə formasını dəyişib. Bu gün daha yavaş, mürəkkəb və mədəni təsirlərlə müşayiət olunan bir proses yaşanıb. Genetik kodlar hələ də dəyişib və ətraf mühitə reaksiya verib. Təkamül sona çatmayıb, sadəcə fərqli dövrdə, fərqli sürətlə davam edib.
Mənbə: Evrim ağacı
Tərcümə etdi: Dilbər Paşazadə
