Yanvar və fevral aylarında Venera, Mars, Yupiter, Saturn, Uran və Neptun səmada görünüb. Fevralın 28-də isə onlara Merkuri də qoşulub. Bu, 2040-cı ilə qədər bir daha təkrarlanmayacaq nadir bir hadisədir. Bu hadisə təkcə astronomiya həvəskarları üçün deyil, elm adamları üçün də əhəmiyyətlidir, çünki bu cür düzülüşlər Günəş sistemimizin dinamikasını anlamağa kömək edə bilər.
Planetlərin düzülüşü necə baş verir?
Günəş sistemindəki səkkiz əsas planet Günəş ətrafında eyni düz səviyyədə, lakin fərqli sürətlə fırlanır. Məsələn, Merkurinin Günəş ətrafında bir dövrəsi 88 gün çəkir, Yer üçün bu müddət 365 gün, Neptun üçün isə 165 Yer ilidir.
Bu fərqli dövretmə müddətləri səbəbindən müəyyən vaxtlarda bir neçə planet eyni tərəfdə düzülə bilir. Yer kürəsindən baxdıqda, orbitlər uyğun gəldikdə biz bu planetlərin hamısını eyni vaxtda gecə səmasında görə bilərik. Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturn adi gözlə görünə bilir. Uran və Neptunu görmək üçün isə teleskop və ya durbin lazımdır.
Planetlərin düzülüşü Yerə təsir edirmi?
Bəzi elm adamları bu cür düzülüşlərin Yerə təsir edə biləcəyini iddia etsə də, bunun elmi əsası zəifdir. Lakin 2019-cu ildə aparılan bir araşdırma Günəşin 11 illik aktivlik dövrünün planetlərin düzülüşü ilə əlaqəli ola biləcəyini irəli sürüb. Frank Stefani Venera, Yer və Yupiterin birlikdə yaratdığı cazibə qüvvələrinin Günəşdə kiçik fırlanmalar – Rossby dalğaları – yarada biləcəyini və bunun da Günəşin aktivliyinə təsir göstərə biləcəyini düşünür. Lakin bəzi elm adamları bu fikrə şübhə ilə yanaşır. Maks Plank Günəş Sistemi Araşdırma İnstitutunun alimi Robert Cameron bu nəzəriyyənin təsdiqlənmədiyini bildirir.
Planetlərin düzülüşü kosmik missiyalar üçün nə deməkdir?
Planetlərin düzülüşünün insanlıq üçün əhəmiyyətli bir digər tərəfi isə kosmik səyahətlərə təsiridir.
Kosmik zondların uzaq planetlərə səyahəti uzun illər çəkə bilər. Lakin planetlərin cazibə qüvvəsindən istifadə edərək “sapan effekti” yaratmaq mümkün olur ki, bu da səyahət müddətini azaldır.
1977-ci ildə NASA-nın Voyager 1 və Voyager 2 zondları bu prinsiplə fəzaya göndərilib. Voyager 2 bu üsulla Yupiter, Saturn, Uran və Neptunu ziyarət edib (tarixdə bu dörd planeti araşdıran yeganə kosmik aparatdır). Eyni üsul Günəş sistemindən kənardakı ekzoplanetləri (yəni digər ulduzların ətrafında fırlanan planetləri) öyrənmək üçün də istifadə olunur.
Düzülüşlər və ekzoplanet araşdırmaları
Planetlərin düzülüşü ekzoplanetlərin kəşfində də mühüm rol oynayır. Astronomlar tranzit metodundan istifadə edərək ulduzların qarşısından keçən planetlərin mövcudluğunu təyin edirlər. Trappist-1 adlı ulduzun ətrafında belə yeddi planetin fırlanması müşahidə olunub.
Düzülüşlər, həmçinin planetlərin atmosferlərini öyrənmək üçün istifadə edilir. Ulduz işığı bir planetin atmosferindən keçdikdə qazlar müəyyən dalğa uzunluqlarını udur və bu onların kimyəvi tərkibini müəyyən etməyə kömək edir.
Qravitasiya linzalanması adlanan üsul da bu prinsiplə işləyir. Böyük bir qalaktika daha uzaqdakı bir qalaktikanın işığını gücləndirərək onun daha aydın müşahidə olunmasına kömək edir.
Bunun sayəsində James Webb Kosmik Teleskopu kainatın ən uzaq künclərini müşahidə edə bilir və 13.7 milyard il əvvəl mövcud olmuş ulduzları araşdıra bilir.
Planet düzülüşü və xarici sivilizasiyalar
Bəzi tədqiqatçılar bu cür düzülüşlərin yadplanetli sivilizasiyalar üçün də maraqlı ola biləcəyini düşünürlər.
Pensilvaniya Dövlət Universitetinin tədqiqatçısı Nik Tusay 2024-cü ildə Trappist-1 sistemindəki planetlərin bir-birinə siqnal göndərib-göndərmədiyini araşdırıb. Hal-hazırda bu araşdırmalar nəticə verməsə də, başqa bir sivilizasiya bizim sistemimizi izləyirsə, eyni metodu tətbiq edə bilər.
Mənbə: BBC News
Tərcümə etdi: Nigar Muştaqova
