Heç düşünmüsünüzmü ki, niyə indi olduğunuz yerdəsiniz? Bu sual tez-tez dərin düşünməyə vadar edir, keçmişin təsadüfi görünən hadisələrini birləşdirərək bizi bu ana necə gətirdiyini göstərir. Kainatdakı bütün hadisələrin bir-birinə dərin bağlılığını əks etdirən və hər şeyin bir səbəbdən baş verdiyini irəli sürən nəzəriyyə olan “kəpənək effekti” kimi tanınan bir anlayışı xatırladır.
Kəpənək effekti amerikalı riyaziyyatçı və meteoroloq Edvard Lorenzin işindən qaynaqlanır. 1960-cı illərdə o, hava proqnozu modellərini araşdırırdı və bir gün simulyasiya zamanı təsadüfən rəqəmlərdən birini yuvarlaqlaşdırıb. Bu kiçik dəyişiklik onu heyrətə gətirən tamamilə fərqli hava proqnozları ilə nəticələndi. Lorenz ilkin şərtlərdə ən kiçik dəyişikliklərin kəskin şəkildə fərqli nəticələr verə biləcəyini başa düşdü. O, bu fenomeni "kəpənək effekti" adlandıraraq, dünyanın bir hissəsində kəpənəyin qanadlarının çırpılmasının planetin digər tərəfində qasırğaya səbəb ola biləcəyi fikrini simvolizə edir.
Bu metafora hətta kiçik hərəkətlərin və ya hadisələrin çox geniş nəticələrə səbəb ola biləcəyi fikrini gözəl şəkildə göstərir. Tanınmış alim Ceyms Qleyk bir dəfə bu prinsipi belə izah edib: “Əgər kəpənək qanadlarını lazımi anda və lazımi yerdə çırparsa, minlərlə mil uzaqda qasırğaya səbəb ola bilər”. Bu xaos nəzəriyyəsidir. Ancaq başlığa baxmayaraq, söhbət xaosdan deyil, nəhəng bir sistemdəki kiçik dəyişikliklərin başqa hər şeyə necə təsir edə biləcəyindən gedir.
Bu fikri tarixdə də görmək olar. Məsələn, Amerika İnqilabı zamanı, kiçik görünən bir səhv olmasaydı, müharibənin nəticəsi tamamilə fərqli ola bilərdi. Alman polkovniki İohan Rahl poker oyununa o qədər qarışmışdı ki, Corc Vaşinqtonun qoşunlarının irəliləməsi ilə bağlı vacib bir mesaja məhəl qoymadı. Onun diqqətsizliyi alman qoşunlarının məğlubiyyətinə səbəb oldu və tarixin gedişatını dəyişdi. Bu nümunə hadisələrin domino zəncirvari reaksiyası kimi necə cərəyan etdiyini açıq şəkildə göstərir: bir hərəkət digərini tətikləyir və biz bunu dərk etməmişdən əvvəl bir sıra hadisələr yaşadığımız dünyanı formalaşdırır.
Həyatımız keçmişin, indinin və gələcəyin qarışığıdır. İndi düşdüyümüz vəziyyətlər əvvəllər qəbul edilmiş böyük və kiçik bir çox qərarların və hərəkətlərin nəticəsidir. Hal-hazırda baş verənlərin mənasını həmişə dərk etməsək də, zaman keçdikcə retrospektiv baxış onların mənasını bizə açır.
Kəpənək effektini başa düşmək o demək deyil ki, biz sadəcə olaraq axınla getməliyik. Əksinə, bu, bizə hərəkətlərimizin, hətta ən kiçiklərinin belə təsir edə biləcəyini dərk etmək üçün güc verir. Qəbul etdiyimiz hər bir qərar təkcə bizim deyil, ətrafımızdakıların da həyatını formalaşdırır.
Mənbə: dzen.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Umarbəy
