Hər bir insan gözləntilərinin müəmmalı şəkildə gerçəkləşdiyi bir vəziyyətlə tanışdır. Vəziyyətin müəyyən bir şəkildə inkişaf edəcəyinə əmindir və hər şey öz qaydasında ilərləyir. Bu nədir? Bu yaxşı bir intuisiya, yuxarıdan bir ipucu və ya tamamilə izah edilə bilən bir elmi fenomendir?
Pygmalion təsiri sadə sözlə desək, mənfi və ya müsbət gözləntilərin gerçəkləşdiyi bir vəziyyətdir, ancaq insanın onları əvvəlcədən gördüyü üçün deyil, gerçəkləşməsi üçün hər şeyi etdiyi şeylərdir. Başqa bir şəkildə bu fenomenə "Rosenthal effekti" də deyilir.
Fenomenin mənası budur ki, insan şüursuz olaraq vəziyyətin nəticəsini gözləntiləri ilə müəyyənləşdirir və bu gözləntilərin təsdiqlənməsi üçün hərəkətə keçir. Fenomen on ildən çoxdur araşdıran bir çox psixoloq aliminin marağına səbəb olur. Bir insana elə gəlir ki, müəyyən bir hadisənin nəticəsini əvvəlcədən bilir və bu hallar üçün məntiqli bir şəkildə hərəkət edir.
Bu psixoloji fenomen aşağıdakı kimi işləyir:
İnsan müəyyən bir vəziyyətin nəticəsinin belə olacağını düşünür. O, şüursuzca davranmağa başlayır ki, vəziyyət ona göründüyü kimi olsun. Hadisənin nəticəsinin asılı olduğu insanların davranışı və reaksiyaları təhrif olunmuş, qərəzli şəkildə qəbul edilir. Öz davranışı və inancları sayəsində gözləntilər yerinə yetirilir və deyir: “Yaxşı, hər şey düşündüyüm kimi oldu!”
Əvvəlcə gözlənilən nəticə üçün ilkin şərtlər olmaya bilər. Ancaq insan hərəkətləri ilə hadisələri fərqinə varmadan düzgün istiqamətə yönəldir və gözləntiləri gerçəkləşəndə bütün bunları əvvəlcədən gözlədiyinə qərar verir. Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, gözləntilər reallığı dəyişdirir.
Valideynlər və müəllimlər uşağı yaxşı performansına görə tərifləyirlərsə, bacarıqlı olduqlarını söyləyirlərsə, həqiqətən daha yaxşı öyrənməyə başlayırlar. Bir uşaq laqeyd və lodyrem hesab olunursa, o zaman təhsilində uğur qazanmayacaq. Uşaqlar ümumiyyətlə böyüklərin sözlərinə çox həssasdırlar, buna görə uşaq yalnız akademik deyil, sonrakı həyatda da uğur və ya uğursuzluq üçün "proqramlaşdırıla" bilər.
Pygmalion effektini kəşf edən alim Robert Rosenthaldır. Buna görə də bu fenomenə Rosenthal effekti də deyilir. 1965-ci ildə psixoloq Robert Rosenthal maraqlı bir sınaq keçirib. Tədris ilinin əvvəlində məktəbin müxtəlif siniflərindən şagirdləri seçiblər və müəllimlərə bu uşaqların digərlərindən daha yüksək IQ səviyyəsinə sahib olduqlarını bildiriblər. Əslində, onların zəka səviyyəsi sinif yoldaşları arasında oxşar göstəricilərdən fərqlənməyib. Uşaqlar təsadüfi seçilib, amma müəllimlər uşaqların daha bacarıqlı olduqlarını düşünüblər. Tədris ilinin sonunda alimlər uşaqları yenidən sınaqdan keçirib və müəyyən ediblər ki, xüsusi istedadlı kimi təqdim etdikləri uşaqlar həqiqətən də sinif yoldaşları ilə müqayisədə daha yüksək nəticələr göstəriblər. Bəs bu necə baş verib?
Fakt budur ki, müəllimlər bu tələbələrə xüsusilə münasibət göstərir, onları öyrənməyə ruhlandırır və yaradıcılıq üçün daha çox yer verirlər. Onlardan yüksək nəticələr gözləyirlər və bilmədən daha səmərəli öyrənməyə sövq edirlər. Rosenthal bu fenomeni gözəl bir heykəl yaradan və özünə aşiq olan mifik qədim yunan heykəltəraş personajının şərəfinə Pygmalion effekti adlandırıb: Təcrübəyə "sinifdə Piqmalion"adı verilib.
Öz işini yerinə yetirən peyğəmbərlik fenomenini araşdıran Robert Rosenthal bir neçə mənalı nüansı vurğulayıb :
1.Bir insan müəyyən bir nəticə gözlədikcə, hərəkətləri ilə ona daha çox təsir edir;
2.Bir insan bir şeyə əmindirsə, o zaman haqlı olduğuna dair dəlil tapacaq və səhv etdiyini göstərən faktlara məhəl qoymayacaqdır;
3.Qadınlar bu fenomenə kişilərdən daha çox həssasdırlar.
Bu təsirin mövcudluğunu bilmək həyatınıza daha təsirli təsir göstərə bilər. Öz işini yerinə yetirən peyğəmbərliklərin həm müsbət, həm də mənfi istiqamətdə işlədiyini xatırlamaq vacibdir. Bir insan düşünülmüş işin nəticə verəcəyinə əmindirsə, istənilən nəticəni əldə etmək üçün hər cür səy göstərəcəkdir. Uğursuzluqdan əvvəlcədən əmindirsə, cəhd etməyəcək, çünki enerji sərf etməyə ehtiyac yoxdur.
Mənbə: dzen.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
