Tanrı kompleksi, peşənin tələbləri ilə insanın sahib olduğu şəxsiyyət pozğunluqları qarışdıqda meydana gələn eqo partlayışına paralel bir anlayışdır. Bir həkim, hakim, pilot, bir insanın həyati bütövlüyünə təsir edən hər hansı bir peşənin praktikantı bu tip narsisistlik şəxsiyyət pozğunluğu olan şəxslərə sahib ola bilər.
Tanrı kompleksi asanlıqla narsisizmlə qarışdırıla bilər, çünki məşhur psixologiyada "digər insanlardan imtiyazlı, üstün xüsusiyyətlərə malik olan və buna görə də duyğuları şişirdilmiş insan" kimi təyin olunur.
Bildiyiniz kimi, Prometey Maarifçiliyin mərkəzi miflərindən biridir. Yunan mifologiyasına görə Prometey göylərin və yerin nəslindən olan, insanı sudan və torpaqdan yaradan titandır. Hər cür xəstəlik və bəlalar içində olan bəşəriyyət üçün allahlardan od oğurlayıb, özünü qorumaq üçün insanlara verir. Bu, həm də insanlara müxtəlif əl işləri öyrədir və onlara sənətlərini təkmilləşdirməyə imkan yaradır. Beləliklə, Prometey Olimpin böyük tanrısı Zevsin və bəşər övladını məhv etməyə çalışan padşahlarının iradəsinə zidd hərəkət etdiyi üçün üsyan və insanlıq simvoluna çevrilir. Təkcə gələcəyi qabaqcadan görmək deyil, həm də seçimlərinin bütün nəticələrini bilmək fəzilətinə malik olan Prometey, bəlkə də, ödəyəcəyi bədəlin fərqində olaraq bunu etmişdi. Ertəsi gün isə o, Zevs tərəfindən qayalara bağlanmağa və ciyərlərini qarğalar yedirməyə məhkum edildi.
Müvafiq olaraq, insanın özünü Tanrı ilə əvəz etmək cəhdi Prometey mifinin müasir təcəssümüdür. Sonra mərifət dövrü başlayır və insan özü Tanrı olur. Maarifçilik, cəhalətlə mübarizənin daha böyük biliklərə səbəb olacağına və nəticədə səadətə, ədalətə və fəziləti gücləndirəcəyinə inamla hərəkət edir. Sokratdan ilham almış maarifpərvərlər şərin mənbəyinin cəhalətdə olduğuna inanırlar - çünki insan xeyiri bilə bilməz və şəri seçə bilməz. Mişel Fuko isə biliyi güc baxımından düşünür və bu tənliyi pozur: "Biliyin formalaşması və gücün əlavə edilməsi dövri prosesdə müntəzəm olaraq bir-birini gücləndirir." İnformasiya bizə ilk növbədə ətraf mühiti və nəhayət insanın özünü idarə etməyə imkan verir. Bu yanaşmaya görə, maarifləndirmə layihəsinin mərkəzində hakimiyyət istəyi, dünyanı və insanları idarə etmək istəyi dayanır. Yəni maariflənmə ilə insan insanın özünün yaradılışının davamlı layihəsinə çevrilmişdir.
Tarix bizə öyrətdi ki, yeni insan yaratmaq asan deyil, bəzən hətta təhlükəlidir. Bununla belə, xeyir və şərdən kənarda olan və yalnız hakimiyyət arzusu ilə idarə olunan fövqəlbəşər olmaq istəyi həmişə arxa planda qalırdı. Əslində, 20-ci əsrdən sonra “yeni insan” və “yeni cəmiyyət” artıq vəd yox, təhlükəyə çevrilib. Fərqli mədəniyyət, fərqli dünyagörüşü qurmaq üçün mövcud sistemdən qurtulmaq bəhanəsi əslində ən təhlükəli adət-ənənələrin yenilənməsinə səbəb oldu. Buna misal olaraq indiki hakimiyyətin bir sülalə aşiqi olması və bu məqsədlə bütün nizam-intizamı pozması, ölkədə qəbul edilən bütün qərarların xalqın rəyi alınmadan bir əllə qəbul edilməsini göstərmək olar.
İnsanın özünü tanrı kimi qələmə verməsi, yəni bir növ deizm rolu oynaması, Tanrının pərdə arxasına itələndiyi, ağlasığmaz bir tanrı formalaşdırmaq, ət və qan personajları tətbiq etmək cəhdini əks etdirir.
Mənbə: Buzfeed
Tərcümə etdi: Mina Yadigarlı
