Tanıma prosesləri, insan zehininin məlumat əldə etmə, işləmə, saxlama və istifadə etmə qabiliyyətlərini əhatə edir. Bu proseslər, düşünmə, qavrama, öyrənmə, yaddaş, problem həlli və dil istifadəsi kimi zehni funksiyaları daxil edir. Tanıma psixologiyası, bu proseslərin necə işlədiyini, necə təşkil olunduğunu və fərdi fərqliliklərin necə ortaya çıxdığını anlamağı məqsəd qoyur.
1. Qavrama: Qavrama, duyğusal məlumatların şərh edilməsi prosesidir. Ətrafımızdakı dünyanı duyğularımız vasitəsilə qavrayırıq və bu məlumatları anlamlandıraraq ətrafımızla necə qarşılıqlı əlaqədə olacağımızı müəyyən edirik. Qavrama, adətən, şüuraltı bir prosesdir və zehinin diqqət səviyyəsinə bağlı olaraq dəyişə bilər.
2. Diqqət: Diqqət, tanıma resurslarının müəyyən bir stimul ya da vəzifəyə fokuslanmasını təmin edir. Diqqət, məhdud bir resursdur və eyni anda bir neçə şeylə məşğul olmaq çətin ola bilər. Seçici diqqət, lazımsız məlumatların filtrələnməsinə və əhəmiyyətli olanın önə çıxarılmasına imkan tanıyır.
3. Yaddaş: Yaddaş, məlumatın kodlaşdırılması, saxlanması və lazım olduqda geri çağırılmasını əhatə edən bir prosesdir. Üç əsas növü vardır: duyğusal yaddaş , qısa müddətli/işləyən yaddaş və uzun müddətli yaddaş. Yaddaş prosesləri öyrənmə ilə sıx əlaqəlidir, çünki öyrənilən məlumatların daimi hala gəlməsi yaddaşa bağlıdır.
4. Öyrənmə: Tanıma prosesləri öyrənmə ilə sıx bir əlaqəyə sahibdir. Öyrənmə, təcrübələr nəticəsində davranışda daimi dəyişikliklərə səbəb olan bir prosesdir. Tanıma teoriləri, öyrənmənin yalnız davranış dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmadığını, həm də zehni strukturların və məlumatın necə işlədiyinin də vacib olduğunu vurğulayır.
5. Problem həlli və qərar vermə: Bu proseslər, insanların qarşılaşdıqları problemləri həll etmək üçün məlumat və məntiq istifadə etmələrini əhatə edir. Problem həlli, həll üçün lazım olan addımları müəyyən etməyi və bunları tətbiq etmə bacarığını tələb edir. Qərar vermə isə alternativlər arasında bir seçim etməyi əhatə edir və fərdin qavrama, diqqət, yaddaş kimi digər tanıma proseslərindən təsirlənir.
6. Dil və dil istifadəsi: Dil, tanıma prosesləri içində xüsusi bir yerə sahibdir. Düşüncələrin ifadə edilməsi və məlumatın ötürülməsi üçün əsas vasitədir. Dilin anlaşılması və istifadəsi, sözlərin anlamlandırılması, cümlə quruluşu və kontekstin şərh edilməsini əhatə edir. Dil bacarıqları, tanıma inkişafı və ünsiyyət bacarıqları baxımından əhəmiyyətlidir.
Tanıma prosesləri, beynin mürəkkəb strukturları və funksiyaları ilə əlaqəlidir. Beynin fərqli bölgələri, bu proseslərin müxtəlif yönləri ilə əlaqələndirilmişdir. Məsələn, hipokampus yaddaşla bağlı funksiyalarda vacib rol oynayarkən, prefrontal korteks diqqət və qərar vermə proseslərində təsir göstərir. Tanıma proseslərinin pozulması, demans, diqqət çatışmazlığı və öyrənmə çətinlikləri kimi müxtəlif tanıma pozuntularına yol aça bilər.
Nəticə olaraq, tanıma prosesləri insan zehininin necə işlədiyini və məlumatı necə istifadə etdiyini anlamaq üçün kritik bir sahə təqdim edir. Bu proseslərin araşdırılması, təhsil, klinik psixologiya, süni intellekt və bir çox başqa sahələrdə tətbiq oluna bilən məlumatları təmin edir.
Mənbə: Psychology Today
Hazırladı: Zeynəb Yunuszadə
