Soyuq Müharibə dövrünün “yad türkləri” və ya “əsir türkləri” deyiləndə ilk ağıla gələn “Çırpınırdı Qaradəniz, baxıb Türkün bayrağına” adlı şeirdir.
Şeirin sözləri 1914-cü il noyabrın 15-də Osmanlının Birinci Dünya Müharibəsində iştirakını böyük həyəcanla izləyən Azərbaycanın xalq şairi Əhməd Cavad tərəfindən yazılıb. Musiqisi 1918-ci ilin əvvəlində məşhur Azərbaycan bəstəkarı və ziyalısı Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən bəstələnib, çünki Nuri Paşanın komandanlığı ilə türk ordusu Azərbaycan türklərini soyqırımdan xilas etmək üçün Azərbaycana göndərilmişdi.
Əsər ilk dəfə 1919-cu ildə Əhməd Cavadın "Dalğa" adlı ikinci şeir kitabında şeir şəklində çap olunub. Əhməd Cavadın bolşeviklər tərəfindən həbs edildiyi zaman şairin bu şeiri və digər əsərlərinin əlyazmaları ilə birlikdə müsadirə edilərək sonradan yandırıldığı qəti şəkildə təxmin edilir.
Üzeyir Hacıbəylinin dəsti ilə yazılmış əsərin qeydi yoxdur. Bildirilir ki, 1918-ci ildə bəstəkarın evi ermənilər tərəfindən yandırılanda və ya Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dağıldıqdan sonra Hacıbəyli İrana köçmək məcburiyyətində qalanda “Çırpınırdın Qaradəniz” partiturası itib.
Hazırda istifadə olunan qeyd 1990-cı ildə İstanbul Texniki Universitetindən Prof. Dr. Süleyman Şenel tərəfindən Üzeyir Hacıbəylinin ev muzeyinə hədiyyə edilib. “Çırpınırdın Qaradəniz” əsəri Azərbaycanda ilk dəfə 1920-ci ildən sonra 1992-ci il martın 10-da Əhməd Cavadın Respublika sarayında keçirilən 100 illik yubiley gecəsində səsləndirilib.
Azərbaycanın xalq şairi
Əhməd Cavad (Cavad Axundzadə) 1892-ci il mayın 5-də Gəncə yaxınlığındakı Şamhor rayonunun Seyfəli kəndində anadan olub. Babası Axund Cənubi Azərbaycandan mühacir olub. Atası Mehmet Əli kənddə molla kimi tanınsa da, din xadimi deyildi. Savadlı, mədəni olduğu üçün onu belə çağırırdılar.
Altı yaşında atasını itirib. O, anası ilə Gəncə şəhərində yaşayan ögey qardaşlarının yanına gedib. Onların maddi dəstəyi ilə 1906-cı ildə Gəncədəki Şah Abbas məscidinin tərkibindəki mədrəsəyə daxil olur. İbtidai təhsilini kənd məktəbində, molla mədrəsəsində alan, 7 yaşında Quran oxumağı bacaran Əhməd Cavad mədrəsənin ən istedadlı tələbələrindən biri kimi seçilirdi. Mədrəsədə ərəb, fars və rus dillərini öyrənmişdir. Xarici dillərlə yanaşı, tarix və ədəbiyyatla da maraqlanırdı. O, ilk şeirlərini mədrəsədə oxuyarkən yazıb. O, müəllimi, tənqidçi və ədəbiyyat tarixçisi Abdullah Surdandan (1883–1912) dəyərli məsləhətlər alır.
Bəzi mənbələrdə Əhməd Cavadın 1912-ci ildə mədrəsəni bitirdiyi və Balkan müharibəsi zamanı İstanbulda formalaşan Qafqaz könüllüləri qitəsinin tərkibində Trakya cəbhəsində döyüşdüyü bildirilir. Çox gənc olmasına baxmayaraq, XX əsrin əvvəllərində o, türkçülüyü tərənnüm edən və türk millətçiliyi ideyasını irəli sürən ilk Azərbaycan şairlərindən biridir.
1913-cü ildə müəllim kimi fəaliyyətə başlayır. O, 1915-1916-cı illərdə Gürcüstanın paytaxtı Batumidə yaşayıb. Əhməd Cavad buranın görkəmli zəngin ailələrindən olan Süleyman bəy Recanizadənin qızı Şükrüyə xanımla evlənir. Eyni zamanda, Birinci Dünya Müharibəsi illərində ermənilər və ruslar tərəfindən zülmə məruz qalan türklərə öz ölkəsində köməklik göstərmişdir.
1920-ci ildə Azərbaycan bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra Əhməd Cavad üçün ağır və məşəqqətli, təhqir və təqiblərlə dolu həyat başlayır. 1923-cü ilin sonlarında gizli polis-Çeka tərəfindən həbs edilsə də, bir müddət sonra günahı sübuta yetirilmədiyi üçün sərbəst buraxıldı. Amma gizli axtarışları ömrünün sonuna qədər davam edir.
1922-ci ildə universitetlərə daxil olmaq imkanı qazanan Fəhlə fakültəsini, 1925-ci ildə Əli Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir. O, 1924-1926-cı illərdə Bakıda Ədəbi Cəmiyyətin sədri olub. 1925-ci ildən “İnqilab və Mədəniyyət” jurnalının məsul direktoru olur. O, 1927-1934-cü illərdə Bakıda və Gəncədə orta məktəb və institutlarda Azərbaycan türkcəsi və ədəbiyyatı müəllimi kimi işləyib.
1935-ci ildə Bakıya qayıdıb “Azərnəşrə”də (Azərbaycan Dövlət Nəşrləri Təşkilatı) işə başlayıb. 1936-cı ilin sonlarında Türkiyəyə olan heyranlığına və türk mətbuatında şeirlərinin dərc olunmasına görə vəzifəsindən uzaqlaşdırılır. 1931-ci ildən bəri açıq şəkildə davam edən təqib və ittihamlar qəzetlərdə yayılan böhtan daha da artır.
Əhməd Cavad 1937-ci ildə əksinqilabi fəaliyyət və pantürkizm kimi saxta və uydurma ittihamlarla həbs edilmiş və hərbi məhkəmənin qərarı ilə ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. 1937-ci ilin sonlarında şair güllələnir.
Mənbə: Türk Yurdu Dergisi
Tərcümə etdi: Aminə Paşazadə
