Ayağımıza geyindiyimiz ayaqqabılar necə və nə üçün yaranıb, onları ilk dəfə kim hansı məqsədlə istifadə edib, ilk ayaqqabılar necə görünüb və keçmişdə ayaqqabılar hansı materiallardan hazırlanıb? İlk geyim və tekstil məhsullarından olan ayaqqabılar haqqında maraqlı məlumatlar...
Ayaqqabıların əhəmiyyəti
Ayaq yerə basaraq bədənin bütün ağırlığını daşıyır. İnsan bədənindəki ən ağır işlərdən biri də ayaqların üzərinə düşür. Yetkin bir insanın bədənində 206 sümük var, onların, demək olar ki, dörddə biri, 62-si ayaqlarımızda və ayaqlarımızdadır. Bədən çəkimizi daşıyan və hərəkətə imkan verən bu orqanın sağlamlığı bütün bədənimizi narahat edir. Günün çox hissəsi ayaqlarımızla təmasda olan ayaqqabılarla başlayır.
Vücudumuzdakı ən güclü əzələlər dabanlarımızda olur. İnsanın ən həssas və vacib hissələrindən biri olan bu bölgənin qorunması insan həyatı üçün çox vacibdir.
İlk ayaqqabının görünüşü
İlk ayaqqabıları kimin və nə vaxt geyindiyi məlum deyil. Ancaq ilk ayaqqabının ilk insanlarla başladığını güman etmək olar. Ayaqqabıların tarixi paltarın tarixi qədər qədimdir. İlkin insanlar ayaqlarını yer səthinin sərt şərtlərindən, iti uclu daş və qayalardan, isti və ya arabir donan soyuq torpaq səthlərindən qorumaq üçün ağac qabıqlarından, yarpaqlarından, sonralar isə heyvan dərilərindən ibtidai ayaqqabı tikmiş olmalıdırlar. Qədim dövrlərdən bəri vazkeçilməz geyim olan ayaqqabı həm də status göstəricisi olub.
Ayaqqabıların çoxu, əsasən, istifadə zamanı köhnələn altlıq adlanan qalın alt hissədən və ayağı örtən yuxarı adlanan daha nazik yuxarı hissədən ibarətdir.
Dünyada çox fərqli iqlimlərdə yaşayan insanların həyat şəraitinə görə ayaqqabılar dəyişdiyi kimi, moda da tarix boyu ayaqqabıların formalarına böyük təsir göstərib.
İspaniyada 12-15 min il əvvələ aid edilən mağara rəsmlərində kişilər üçün dəridən, qadınlarda isə xəzdən hazırlanmış geyimlər görülsə də, dünyanın ən qədim ayaqqabılarının izlərinə mağaralarda, məzarlarda və müxtəlif yerlərdə rast gəlmək olar.
Araşdırmalara görə, əl istehsalı ayaqqabıların ilk məlum növü sandallardır. Ayaqqabılarla bağlı ən qədim kəşf e.ə. təxminən 8000 il əvvəl yaşamış Amerika hindularına aiddir. Misirlilər ayaqqabı baxımından ən yaradıcı cəmiyyət hesab olunurlar. Misirlilər, e.ə. 3500-cü illərdə ayaqlarının qəliblərini düzəldir və bu qəliblərdə formalaşdırdıqları xam dərinin dabanına iplər bağlayaraq fərdi sandallar düzəldirdilər. İlk ayaqqabılar xam dəridən ayağın sığacağı zərfə çevrilərək hazırlanırdı. Bu ayaqqabılar ayağın altını isti qumdan, ayağın yuxarı hissəsini isə günəşdən və istidən qoruyurdu. Tezliklə bu sandallar status əlaməti oldu. Qadınlar ləl-cəvahiratla bəzədilmiş ayaqlarını nümayiş etdirirdilər, kişilərdə isə dəri qayışlara nadir qiymətli daşlar bağlanırdı. Misir sənət əsərlərində hökmdarlar və tanrılar həmişə ayaqyalın görünür. Bu dövrdə sandalların yalnız qapalı yerlərdə geyildiyi təxmin edilir.
Çəkmələr isə soyuq və dağlıq bölgələrdə, isti və qumlu səhralarda at sürməyin adiləşdiyi yerlərdə yaranmışdır. Qadınlar üçün ilk çəkmələr 1840-cı ildə Kraliça Viktoriya üçün hazırlanmışdır. Rahat krujevalı gəzinti ayaqqabıları Birinci Dünya Müharibəsi zamanı ortaya çıxdı.
İlk ayaqqabı ölçüləri, yəni ayaqqabı ölçülərinin ortaya çıxması 1305-ci ildə İngiltərədə baş verdi. Həmin il Edvard I bəyan etdi ki, 1 düym (2,54 sm) üç qurudulmuş arpa dənəsinin ölçüsünə bərabərdir. Buna görə, 13 dənə uzunluğunda olan uşaq ayaqqabısı 13 ölçüdə idi.
1760-cı ildə Massaçusetsdə ilk ayaqqabı fabriki quruldu və böyük miqdarda istehsala başlandı. Sürətli və ucuz ayaqqabı istehsalı 19-cu əsrdə, tikiş maşını kimi maşınların inkişaf etdirildiyi vaxtda başladı.
Çox az adam bilir ki, 19-cu əsrə qədər bütün dünyada hər iki ayaq üçün eyni ayaqqabılardan istifadə olunurdu, yəni ayaqqabıda sağ və sol arasında heç bir fərq yox idi. Sağ və sol ayaqlar üçün ayrı ayaqqabı istehsalına ilk dəfə ABŞ-ın Filadelfiya şəhərində başlanılıb. Kauçuk altlıqlı ayaqqabılar ilk dəfə 1916-cı ildə ABŞ-da hazırlanmış və “ket” (ked) adlanmışdır.
Bu gün ayaqqabıların hazırlanmasında istifadə olunan materiallardan danışsaq, əsas materialın dəri olduğunu deyə bilərik. Xüsusilə dana dərisi ayaqqabıçılıqda ən çox istifadə edilən dəri halına gəldi. Qoyun dərisi astar və başmaq üçün istifadə olunur. Bəzi qadın və kişi ayaqqabıları da timsah, ilan və kərtənkələ kimi sürünənlərin dərilərindən hazırlanır. At dərisindən əldə edilən əzələ təbəqəsi olan Kordovan kişi ayaqqabılarında istifadə edilən ağır dəridir. Süet dediyimiz ayaqqabı növü inək dərisinin içini cilalamaq və çölünü tüklü qoymaqla hazırlanır. Hal-hazırda ayaqqabı istehsalı üçün dəridən başqa rezin, süni liflər və kompozit materiallardan istifadə edilməyə başlanmışdır. İstifadə olunan qayışlar və dabanlar kimi aksesuarlar plastikdən hazırlana bilər. Ayaqqabıya dəri görünüşü vermək üçün dəriyə bənzəyən müxtəlif materiallar əldə edilə bilər. Ayaqqabı istehsalı süni liflər, sintetik laklı dəri və sintetik zamşa istehsalı ilə daha ucuz başa gəlir. Bundan əlavə, kətan, atlaz və ipək ayaqqabı istehsalında istifadə olunmağa başlayan tekstildir.
Mənbə: tekstilsayfası.blogspot
Tərcümə etdi: Aysel Aslanova
