1. Qəznəvilər
961-ci ildə Samaniləri tərk edərək Əfqanıstanın Qəzni şəhərində məskunlaşan Alp Tegin tərəfindən qurulan dövlətdir. Tam müstəqilliyi 977-ci ildə Sebük Tiginin hakimiyyətə gəlməsi ilə reallaşdı. Sonralar İrana yayılan Qəznəvilər öz çiçəklənmə dövrlərini Sultan Mahmudun yanında yaşayıblar. Bu dövrdə Hindistana 17 dəfə səfər edərək İslam dini bu bölgədə yayıldı və Abbasi xilafəti Büveyhoğullarından qorundu. 1040-cı ildə Dandəkan müharibəsi ilə Səlcuqlar hakimiyyətə gəldikdən sonra Qəznəvilər dağıldı və 1186-cı ildə Gurluların son Qəznəvi sultanı Hüsrev Məliki ələ keçirməsi ilə dövlət rəsmi olaraq sona çatdı.
2 Böyük Səlçuklu dövləti
Səlcuq bəy müsəlman olduqdan sonra Oğuz Yabqu dövlətinə vergi ödəmək istəmədikdən sonra qurulan Səlcuq dövləti, Səlcuqun nəvələri Tuğrul və Çağrının 1038-ci ildə Qəznəvilərdən ayrılmasından sonra müstəqil oldu. Səlcuqlu Sultanı Alparslan Malazgirt döyüşündə Bizansa qalib gələrək bugünkü Türkiyənin əsasını qoydu. Hər cəhətdən mükəmməl bir sivilizasiya quran Böyük Səlcuqlu Dövləti Katvan döyüşündə Karahitaylara məğlub olduqdan sonra böyük ölçüdə dağılmış, 1157-ci ildə Sultan Sencerin köçəri Oğuzlar tərəfindən əsir alınması ilə rəsmi olaraq süqut etmişdir.
3. Eldənizlilər
Şəmsəddin Eldəniz Səlcuqlu Dövlətində qul əsgəri ikən göstərdiyi qəhrəmanlıqlar sayəsində süqut mərhələsində olan Səlcuqlular daxilində qısa müddətdə atabəy rütbəsinə yüksəldi. 1142-ci ildə İraq Səlcuqlarına qarşı güc qazanaraq müstəqil oldu. O, gürcülərə və ermənilərə qarşı çoxlu uğurlu yürüşlər edərək öz dövlətini Naxçıvandan genişləndirdi. Sonrakı illərdə Eldənizlilər İranın içərilərinə yayıldılar. Lakin 1220-ci ildə monqol hücumları ilə zəifləmiş Eldənizlilər 1225-ci ildə Xarəzmşahlar dövlətinə tabe oldu .
4. Xarəzmşahlar dövləti
Böyük Səlcuqlu dövlətinin Xivə şəhərində valilik edən Anuş Təkinin oğlu Kutbəddin Məhəmməd 1097-ci ildə "Xorəzmşah" titulunu alaraq bu bölgəni idarə etməyə davam etdi. Atsız Xorəzmşahlar dövründə yarı müstəqillik əldə edən Xorəzmşahlar İl Arslanın dövründə Böyük Səlcuq dövlətinin dağılması ilə müstəqillik əldə etdilər. Türküstan, İran və ətraf bölgələrə yayılan xarəzmşahların inzibati üslubu və sənət üslubu Səlcuqların davamıdır. Yassıçemen döyüşündə Cəlaləddin Harəzmşahın Anadolu Səlcuqlarına məğlub olması ilə zəifləyən Harəzmşahlar Dövləti 1231-ci ildə Monqol xanı Ögeday tərəfindən süqut etdirildi.
5. Teymurilər
Çağatay xanlığında daxili qarışıqlıqlar zamanı güclənən Əmir Teymur 1370-ci ildə adını daşıyacaq dövləti qurdu. Bu dövlət tezliklə Xorazm, İran, Qafqaz, Dəşti Qıpçaq, Hindistan, İraq, Suriya və Anadoluya yayılan böyük bir imperiyaya çevrildi. Bu dövrdə Çağatay xanlığı, Qızıl Orda, Cəlayirilər, Qaraqoyunlular, Osmanlılar kimi bir çox dövlətlər Teymur tərəfindən dağıdıldı. Teymur 1405-ci ildə Çini fəth etmək yolunda vəfat etdi. Ondan sonra Teymurilər yenidən siyasi hakimiyyəti ələ keçirməsələr də, elm və sənətin bir çox sahələrində tərəqqi davam edirdi. 1507-ci ildə Şeybani xana tabe olan özbəklərin paytaxt Herata daxil olması ilə Teymurilər imperiyası dağıldı.
6. Qaraqoyunlular
Köçəri türkman tayfası olan Qaraqoyunlular İlxanilərin süqutundan istifadə edərək 1380-ci ildə Bayram hocanın başçılığı ilə müstəqil oldular. 1400-cü ildə Qaraqoyunluların başçısı olan Qara Yusif Teymurdan qaçaraq Osmanlı İmperatorluğuna sığınır. Teymur vəfat etdikdən sonra Təbrizi ələ keçirdi və hakimiyyətini davam etdirdi. Qaraqoyunlular sonrakı illərdə İranın içərilərinə yayılsalar da, Ağqoyunlulardan Uzun Həsənin Qaraqoyunlu lideri Cahan şahı öldürməsi ilə 1469 cu ildə süqut etdi.
7. Ağqoyunlular
Diyarbəkir, Elazığ və Azərbaycan bölgələrində fəal türkmən tayfası olan Ağqoyunlular 1378-ci ildə Qara Yülük Osman bəyin dövründə müstəqillik qazanıblar. Dövlətlərini qorumaq üçün Ankara döyüşündə Teymura kömək etdilər. Teymur Malatya və Diyarbəkiri də kömək üçün Ağqoyunlulara verdi. Qara Yülük Osman bəydən sonra Uzun Həsən Ağqoyunluların başçısı oldu. Onun hakimiyyəti dövründə Ağqoyunlular Xorasandan Anadoluya, Qafqazdan Ərəbistan dənizinə qədər uzanan böyük dövlətə çevrildi. Bu artım Osmanlıların diqqətini çəkdi. Fateh Sultan Mehmet Trabzon Rum İmperatorluğunu darmadağın etdikdən sonra istiqamətini Akqoyunlulara çevirdi. Otlukbeli savaşında Osmanlıdan ağır zərbə alan Ağqoyunlular dağılma prosesinə girdi. Uzun Həsənin ölümündən sonra yaranan qarışıqlıqdan istifadə edən Səfəvi şahı İsmayıl 1508-ci ildə bu dövlətə son qoyur.
8. Səfəvi Dövləti
1501-ci ildə Şah İsmayılın başçılığı ilə səkkiz türkmən tayfasının Anadolu ətrafında birləşməsi ilə qurulan və Ağqoyunluların dağılması ilə Təbrizdə hökmranlıq etməyə başlayan türk dövlətidir. Sonrakı illərdə bütün İranı fəth edən və bu coğrafiyada şiə əqidəsini yayan Səfəvilərin ən böyük düşmənləri məzhəb münaqişəsi səbəbindən Osmanlı və Özbəklər oldu. 1510-cu ildə Səfəvi qızılbaşları özbəklərə qarşı böyük qələbə qazanaraq Xorasanı ələ keçirdilər. Ancaq bu uğuru Osmanlıya qarşı göstərə bilmədilər. Çaldıran döyüşündə Yavuz Sultan Səlim Təbrizi ələ keçirərək Səfəvilərə qarşı üstünlük əldə etdi. Talan və üsyanlarla zəifləmiş Səfəvilər dövləti 1736-cı ildə Nadir şah tərəfindən süquta uğradıldı.
9.Əfşar dövləti
Əfşarlar sülaləsi Nadir şahın 1736-cı ildə İranı zəbt edən əfqanlara qarşı qurduğu dövlətdir. Nadir şah hakimiyyətə gəldikdən sonra əfqanları İrandan dəf etdi və Dehliyə qədər irəlilədi. O, Dehlidən əldə etdiyi sərvətlə üç il vergi almamış, Səfəvilər dövlətinin süqutu ilə darmadağın olmuş İranın yaralarını sağaltmışdır. Bu səbəbdən o, İranın bərpaçısı kimi tanınır. Nadir şah əfqanların qiyam etməsinin qarşısını almaq üçün sünniliyə yaxın durmuşdu. 1747-ci ildə Nadir şahın ölümü ilə süqut edən dövlət 1796-cı ildə tarix səhnəsindən çəkildi.
10. Qacarlar
Qacarlar Səfəvi dövlətinin qurulmasına kömək edən türkman tayfasıdır. Əfşarlar sülaləsinin süqutundan sonra İranda siyasi qarışıqlıqlar başladı və bir çox yeni dövlətlər yarandı. Onlardan biri də Ağa Məhəmməd xanın Qacarları idi. Ağa Məhəmməd xan Qacarların siyasi birliyini təmin etdikdən sonra İranda digər dövlətlərlə mübarizə aparırdı. 1796-cı ildə İranın siyasi birliyini təmin edən Ağa Məhəmməd xan paytaxtı Tehran olan Qacarlar sülaləsini qurdu. Bu türk əsilli xanədan Rza şah Pəhləvi Qacar hökumətini öz nəzarəti altına alaraq Pəhləvi sülaləsini qurana qədər 1925-ci ilə qədər İranı idarə etdi.
Mənbə: onedio.com
Tərcümə etdi: Namiq Atamalıyev
