Atəşgah məbədi Bakı şəhərinin Suraxanı rayonunda yerləşən və əsrlər boyu oda sitayişlə bağlı formalaşmış mühüm tarixi-dini abidədir. Bu məkan Abşeron torpağının təbii qaz yataqları üzərində yaranıb və məhz torpaqdan çıxan alovlar onun əsas fərqləndirici cəhətinə çevrilib.
XVII–XVIII əsrlərdə inşa edilən Atəşgah uzun müddət müxtəlif inancların nümayəndələri üçün müqəddəs sayılıb. Buraya gələn insanlar alovu həm təbiət hadisəsi, həm də ilahi gücün təzahürü kimi qəbul edirdilər. Abidənin yerləşdiyi ərazi sükut və sadəlik hissi yaradır. Bu da onun ibadət məkanı kimi seçilməsinin təsadüfi olmadığını göstərir. Atəşgah ilk baxışdan sadə görünə bilər, amma daxil olduqca tarixin nə qədər dərin olduğu hiss olunur. Burada zaman tələsmir. Keçmiş öz izini açıq şəkildə göstərir. Məbəd bu gün də həmin atmosferi qoruyur.
Tarixi mənbələrə əsasən, Atəşgah əsasən zərdüştlər və Hindistandan gələn hindu tacirləri tərəfindən istifadə olunub. O dövrdə Bakı ticarət yollarının üzərində yerləşdiyi üçün məbəd beynəlxalq ziyarət mərkəzinə çevrilmişdi. Məbədin divarlarında sanskrit, fars və pəhləvi dillərində yazılmış kitabələr bu faktı təsdiqləyir. Bu yazılar buraya gələn insanların inancını və düşüncə tərzini əks etdirir. Atəşgah müxtəlif mədəniyyətlərin bir məkanda dinc şəkildə mövcud ola bildiyini göstərən nümunədir. Burada fərqli inanclar toqquşmur, yan-yana dayanırdı. Məbəd təkcə dini yox, həm də mədəni əlaqələrin mərkəzi olub. Onun tarixi Bakının kosmopolit keçmişini əks etdirir. Bu baxımdan Atəşgah sadəcə abidə deyil. O, bir dövrün portretidir.
Memarlıq baxımından Atəşgah funksionallığı ilə seçilir. Məbəd dördbucaqlı həyətdən və mərkəzdə yerləşən alovgahdan ibarətdir. Həyətin ətrafında yerləşən hücrələr ibadət edənlərin və rahiblərin qalması üçün nəzərdə tutulub. Daş divarlar qalındır və xarici aləmdən təcrid hissi yaradır. Bu, ibadət üçün vacib hesab olunurdu. Mərkəzdəki alov bütün məkanın əsas nöqtəsidir. Memarlıq quruluşu alovu ön plana çıxarmaq məqsədi daşıyır. Hər detal məbədin dini funksiyasına xidmət edir. Sadə forma burada əsas üstünlükdür. Çünki diqqət daşda yox, alovdadır. Bu isə Atəşgahın əsas fəlsəfəsini əks etdirir.
XIX əsrin sonlarında bölgədə sənaye qaz hasilatının artması ilə təbii alovlar tədricən sönməyə başlayıb. Bununla da Atəşgah dini mərkəz kimi fəaliyyətini itirib. Sonrakı dövrlərdə abidə tarixi-memarlıq nümunəsi kimi qorunmağa başlanıb. 1975-ci ildə Atəşgah muzey statusu alıb. Burada bərpa işləri aparılıb və abidə ziyarətçilər üçün açıq hala gətirilib. Bu gün alov süni şəkildə yandırılır, lakin yenə də tarixi məna qorunub saxlanılır. Məbəd artıq ibadət yeri yox, yaddaş məkanıdır. Buraya gələnlər keçmişi anlamaq üçün addımlayır. Atəşgah tarixlə səssiz dialoq qurur. O, sual verir və cavabı ziyarətçiyə buraxır.
Hazırda Atəşgah Bakının əsas turizm məkanlarından biri hesab olunur. Həm yerli, həm də xarici turistlər üçün maraqlı dayanacaqdır. Burada ekskursiyalar, məlumat lövhələri və muzey ekspozisiyası mövcuddur. Ziyarətçilər məbədin tarixi, memarlığı və dini rolu haqqında dolğun məlumat əldə edə bilirlər. Atəşgah məktəblilər və tədqiqatçılar üçün də dəyərli mənbədir. O, Azərbaycanın “Odlar yurdu” kimi tanınmasının simvolik əsaslarından biridir. Bu abidə keçmişin canlı izidir. Tarix burada kitabdan çıxıb daşın üzərinə köçürülüb. Atəşgah həm baxılan, həm də düşünülən məkandır. Və məhz bu xüsusiyyəti onu daha yadda qalan edir.
Arzu Qafarova & Fatimə Cabbarlı
