Qız Qalası Bakının və ümumilikdə Azərbaycanın ən qədim, möhtəşəm və sirli tarixi-memarlıq abidələrindən biridir. İçərişəhərin mərkəzində, Xəzər dənizinə yaxın ərazidə yerləşən bu qala əsrlər boyu Bakının əsas simvollarından biri kimi tanınıb. Tədqiqatçılar Qız Qalasının təməlinin hələ eramızdan əvvəlki dövrlərdə qoyulduğunu, lakin bu gün gördüyümüz memarlıq formasının əsasən XII əsrdə, Şirvanşahlar dövlətinin hakimiyyəti zamanı formalaşdığını bildirirlər. Qalanın üzərindəki kitabədə memar Məsud ibn Davudun adının qeyd olunması onun yüksək peşəkarlıqla inşa edildiyini göstərir.
Qız Qalasının hansı məqsədlə tikildiyi məsələsi tarixçilər arasında hələ də mübahisəlidir. Abidənin həm müdafiə qalası, həm dini-mistik ibadətgah, həm də astronomik müşahidə məntəqəsi kimi istifadə edildiyi ehtimalları mövcuddur. Bəzi araşdırmalara görə, qalanın yerləşməsi və divarlarında işıq-kölgə oyunu günəşin hərəkəti ilə bağlı müəyyən tarixi və astronomik göstəriciləri əks etdirir. Digər ehtimala əsasən, qala Xəzər dənizində hərəkət edən gəmilər üçün mayak rolunu oynayıb və dənizçilərə istiqamət verib. Bu fərqli yanaşmalar Qız Qalasının çoxfunksiyalı bir tikili olduğunu düşünməyə əsas yaradır.
Memarlıq baxımından Qız Qalası öz dövrü üçün olduqca qeyri-adi quruluşa malikdir. Qala silindrik formadadır, hündürlüyü təxminən 30 metrdir və səkkiz mərtəbədən ibarətdir. Divarlarının qalınlığı bəzi yerlərdə 5 metrə qədər çatır ki, bu da onun həm müdafiə məqsədi daşıdığını, həm də zamanın təsirlərinə qarşı davamlı olduğunu göstərir. Mərtəbələri birləşdirən daş pilləkənlər və daxili quruluş qalanın funksional baxımdan da düşünülərək inşa edildiyini sübut edir. Qalanın zirvəsindən Bakı buxtasına, Xəzər sahillərinə və İçərişəhərin qədim küçələrinə açılan mənzərə onun strateji mövqeyini bir daha təsdiqləyir.
Qala ilə bağlı ən çox diqqət çəkən cəhətlərdən biri onun adının mənşəyi və əfsanələrlə zəngin olmasıdır. Xalq arasında geniş yayılan rəvayətə görə, bir hökmdar qızını istəmədiyi bir evliliyə məcbur etmək istəyir. Qız isə bu taleyə boyun əyməyərək qalanın başından özünü dənizə atır. Bu faciəvi hadisə xalq yaddaşında iz qoyaraq abidənin “Qız Qalası” adlandırılmasına səbəb olur. Digər versiyaya görə isə “qız” sözü burada toxunulmazlıq və məğlubedilməzlik mənasında işlədilir və bu ad qalanın tarix boyu düşmən hücumlarına tab gətirməsi ilə əlaqələndirilir.
Müasir dövrdə Qız Qalası Azərbaycanın mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi kimi qorunur və UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. Hazırda qala muzey kimi fəaliyyət göstərir, burada onun tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və arxeoloji tapıntılar nümayiş etdirilir. Qız Qalası yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də Azərbaycanın tarixi yaddaşını, mədəni kimliyini və milli irsini təcəssüm etdirən nadir abidələrdən biridir. Onun sirli tarixi və əsrlərdən süzülüb gələn əfsanələri bu gün də insanları cəlb edir və düşündürür.
Xavər Məmmədli
