Gecənin saatlarında, sonsuz dəniz səthində bəzən elə bir hiss yaranıb ki, sanki su öz-özünə yumşaq, həyəcanlı bir işıq saçıb. Bu nə dənizçilərin fantaziyası, nə də uydurma nağılı olub — bu hadisəyə “milky seas”, yəni “süd dənizləri” deyilib: okeanın gecələr bərabər və solğun işıq saçan geniş sahələri, bəzən həftələrlə davam edib.
Alimlər uzun müddət bu fenomenin təbiətini müəyyən edə bilməyiblər: XVIII əsrdən bəri dənizçilərin hesabatlarında “gəminin göyərtəsində kitab oxumağa bəs edəcək qədər parlaq işıq” təsvir olunub, lakin müasir tədqiqat nümunələri az olub.
Yaxınlarda Colorado State Universitetinin tədqiqatçıları son 400 ilin araşdırma məlumatlarını — dənizçilərin məktublarını, köhnə müşahidə jurnallarını, peyk təsvirlərini və səfər qeydlərini toplayıb və təhlil ediblər.
Bu bazadan aydın olub ki, “milky seas” müəyyən bölgələrdə — daha çox Hind okeanında və Cənub-Şərqi Asiya sularında, xüsusilə dəniz axınları, temperatur və qida maddələrinin unikal şərait yaratdığı dövrlərdə baş verib.
Bəs işığı nə yaradıb? Əsas hipotezə görə, bu, Vibrio harveyi bakteriyasının fəaliyyəti olub. O, müəyyən şəraitdə sinxron şəkildə biolüminessensiya ifraz edib və suyun səthini işıq saçan təbəqə ilə örtüb.
Amma hələ də sirr qalan məqamlar olub. Niyə “süd dənizləri” həftələrlə davam edib, hətta külək və dalğalar təsir etdikdə belə? Niyə onlar ətrafdakı su ilə qarışmayıb? Necə olub ki, bakteriyalar bu şəraitdə sinxron aktivliyi qoruyublar?
El Niño və Hind okeanı dipolu kimi iqlim hadisələri ilə əlaqə mühüm görünüb: araşdırmalar göstərib ki, “milky seas” daha çox müşahidə olunan dövrlər, yağıntı, temperatur və okean axınlarındakı dəyişikliklərlə üst-üstə düşüb.
Peyk şəkillərində bu hadisə demək olar ki, mistik görünüb: parlayan “buz örtüyü”, yumşaq mavi-ağ rəngdə, bərabər, sanki suyun səthi buzla örtülüb, amma əslində — canlı və hərəkətli işıq olub.
Alimlər artıq proqnoz modelləri qurublar: “milky seas” ehtimalı nə vaxt daha yüksək olub və onları necə əvvəlcədən müəyyən etmək mümkün olub. Əsas amillər — suyun yüksək temperaturu, yüksək orqanik sıxlığı və su təbəqələrinin zəif qarışması olub.
Hadisənin ən maraqlı tərəflərindən biri — onun ekosistemə təsiri olub. Gecə işığı dəniz orqanizmlərinin davranışını dəyişdirib: plankton, balıqlar, yırtıcılar. Ola bilər ki, bu həm miqrasiya proseslərinə, həm də gecə dəniz səthinin işıqlanmasına təsir edib. Hələlik məlumat az olub, amma ilkin müşahidələr artıq bu təsirin hiss olunacaq dərəcədə olduğunu göstərib.
Bəzi nəzəriyyələrə görə, “milky seas” qədim dəniz əfsanələrinin açarı ola bilər — bəlkə də dənizçilər suyun belə işıqlanmasını “ruhani işıq” və ya “dənizin bəd işığı” kimi təsvir ediblər, qaranlığı naməlumluğa bürüyüblər.
Əgər bu cür dənizləri proqnozlaşdırmaq mümkün olsa, bu, naviqasiya, gəmi qəzasının qarşısının alınması və gecə səfərlərinin planlaşdırılması üçün faydalı ola bilər.
Amma bir qaranlıq tərəf də var: belə hadisələrin artması okeanlarda qlobal istiləşmə səbəbindən baş verən dəyişikliklərdən xəbər verə bilərmi? Temperatur, axınlar və turşuluqdakı dəyişikliklər “milky seas” hadisələrinin daha tez-tez və daha parlaq baş verməsinə səbəb ola bilər.
Sonda, süd dənizləri — bizim gecə okeanı haqqında, qaranlıqda yaşayan milyonlarla mikroskopik orqanizm haqqında və təbiətin, sanki yalnız qaranlıq olmalı yerdə işıq yaratma qabiliyyəti haqqında nə qədər az bildiyimizi göstərən bir pəncərə olub.
https://www.sciencedaily.com/releases/2025/04/250409114948.htm
Mənbə: www.sciencedaily.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
