2025-ci il kvant texnologiyaları üçün dönüş nöqtəsi olub. IBM şirkəti Massaçusets Texnologiya İnstitutunun alimləri ilə birlikdə klassik superkompüterlərin edə bilmədiyi hesablamaları yerinə yetirə bilən Condor-Q adlı kvant prosessorunu təqdim edib.
Bu nailiyyət “kvant üstünlüyü 2.0-ın doğulma anı” adlandırılıb. Əvvəllər Google 2019-cu ildə oxşar uğur qazandığını elan edib, lakin o zaman söhbət praktik faydası olmayan dar ixtisaslaşmış bir tapşırığın həllindən gedib. İndi isə vəziyyət tam fərqli olub: yeni çip real tətbiqlərə yol açıb.
Condor-Q 1270-dən çox kubitdən ibarət olub ki, bu da ötən ilin modelləri ilə müqayisədə iki dəfə artıqdır. Lakin əsas məsələ miqdarda yox, keyfiyyətdə olub: hesablamalardakı səhv səviyyəsi demək olar ki, 90% azaldılıb. Bu da ilk dəfə olaraq, daimi düzəliş ehtiyacı olmadan uzunmüddətli kvant əməliyyatlarını həyata keçirməyə imkan verib.
Yeni prosessorun əsas xüsusiyyəti “loji̇k kubitlər” arxitekturası olub. Bu o deməkdir ki, cihaz səs-küy və ya temperatur dəyişikliklərindən yaranan nasazlıqları özü aradan qaldıra bilib. Müqayisə üçün, əvvəlki nəsil cihazlar hər hesablamadan sonra xarici nəzarət tələb edib.
Alimlər qeyd edib ki, bu texnologiyalar artıq sırf nəzəri səviyyədə qalmayıb. 2025-ci ildə ilk dəfə mürəkkəb kimyəvi reaksiyalar modelləşdirilib — bu, əvvəllər hətta superkompüterlərin edə bilmədiyi bir iş olub. Məsələn, IBM Research komandası (Sürix) ammonyak sintezi üçün katalizatorun davranışını hesablaya bilib ki, bu da sənayedə CO₂ tullantılarını azaltmağa kömək edə bilər.
Lakin kvant hesablamalarının əhəmiyyəti kimya ilə məhdudlaşmayıb. Yeni platforma kriptoqrafiya, süni intellekt, logistika optimallaşdırılması və maliyyə modelləşdirilməsi sahələrində yeni imkanlar açıb.
Xüsusilə kvant maşın öyrənməsi perspektivlərinə böyük diqqət yetirilib. Condor-Q üzərində işləyən alqoritmlər nəhəng məlumat kütlələrini təhlil edib və klassik neyron şəbəkələrin görə bilmədiyi gizli qanunauyğunluqları aşkara çıxara bilib.
Digər tərəfdən, kvant sistemlərinin inkişafı insanlıq qarşısında yeni çağırışlar da edib. Bu gün ekspertlər xəbərdarlıq ediblər ki, müasir şifrələmə üsulları yaxın gələcəkdə zəifləmiş ola bilər. Əgər kvant maşınları əsas gücə çatsalar, mövcud kodları bir neçə dəqiqəyə qıra biləcəklər.
Buna cavab olaraq hökumətlər və korporasiyalar “postkvant şifrələmə” adlanan, hətta ən güclü kvant maşınlarının hücumlarına davamlı alqoritmlər üzərində işləməyə başlayıb.
Maraqlıdır ki, kvant yarışı artıq yalnız ABŞ-nin sahəsi olmayıb. Çin, Avropa və Yaponiya öz tədqiqat mərkəzlərini qurub və milyardlarla dollar sərmayə yatırıb. Çin şirkəti Origin Quantum yaxınlarda 500 kubitə qədər sabit işləyə bilən Wukong adlı prosessor təqdim edib, bu, nəhəng bir irəliləyiş sayılıb.
Texnoloji çətinliklərə baxmayaraq, kvant hesablamaları tədricən laboratoriyalardan kənara çıxıb. Artıq 2025-ci ilin sonuna IBM Condor-Q üçün bulud üzərindən çıxış açmağı planlaşdırıb ki, bu da dünyanın müxtəlif universitetlərinə və şirkətlərinə real kvant avadanlığı üzərində eksperimentlər aparmağa imkan verəcək.
Eyni zamanda, kvant şəbəkələri istiqaməti də inkişaf edib — bu sistemlər ayrı-ayrı prosessorları qlobal kvant “internet şəbəkəsində” birləşdirə biləcək. Bu, maşınlar arasında kvant vəziyyətlərinin ötürülməsini və məlumatların misilsiz dərəcədə qorunmasını təmin edəcək.
MIT alimləri əmindirlər: on il sonra kvant texnologiyaları bugünkü smartfonlar və ya bulud xidmətləri qədər adi bir vasitəyə çevriləcək.
Lakin bu yola çıxmaq asan olmayıb. Dayanıqlı materiallar, yeni səhv korreksiya alqoritmləri və daha yüksək temperaturlarda işləyən superkeçiricilər tələb olunub.
Bununla belə, 2025-ci il artıq kvant mexanikasının məhz nəzəriyyədən çıxaraq elmin, biznesin və gələcəyin texnologiyalarının işlək alətinə çevrildiyi an kimi tarixə düşüb.
Mənbə: www.technologyreview.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
