Qalapaqos adalarında bütün dünya ekoloqları üçün sensasiya sayılan bir kəşf baş verib. Qoruq əməkdaşları, nəsli tamamilə yox olmuş hesab edilən Chelonoidis cinsinə aid nəhəng tısbağanın canlı bir nümayəndəsini aşkar ediblər. Bu görüş “nəsli kəsilmiş növ” anlayışımızı sözün əsl mənasında alt-üst edib.
Hadisə adi patrul gəzintisi ilə başlayıb. Könüllülərdən biri kökü qopmuş ağacı görüb və altında qəribə izlər fərqinə varıb. Park əməkdaşları ərazini təmizləyəndə, torpaq altında böyük, qübbəvari bir zireh — yetkin tısbağa ortaya çıxıb. Görüntü o qədər gözlənilməz olub ki, ilk dəqiqələrdə heç kim gözlərinə inana bilməyib.
Bu yarıknövün nümayəndələri sonuncu dəfə 1970-ci illərin əvvəlində müşahidə olunub. O zaman güclü quraqlıqlar və gətirilmiş keçilər nəticəsində məhv olan bitki örtüyü səbəbindən bir neçə yaşlı fərd yoxa çıxıb. Alimlər tısbağaların ekosistemdəki dəyişikliklərə tab gətirə bilməyərək tamamilə məhv olduğunu düşünüblər. Buna görə 2025-ci ildəki tapıntı biologlar üçün heyrətamiz bir açıqlama olub.
Tapılan fərdin vəziyyəti təəccüblü dərəcədə yaxşı çıxıb. Baytarlar normal çəki, aktivlik və sağlam iştaha qeydə alıblar. Zirehində, əlbəttə, illərin izi — kiçik çatlar, hamarlaşmış kənarlar olsa da, ümumilikdə hələ də möhkəm qoruyucu funksiyasını saxlayıb. Alimlərin fikrincə, tısbağa az, lakin kifayət qədər bitki ilə qidalanaraq və uzun müddət susuz qala bilmək qabiliyyəti sayəsində sağ qalıb — bu, onun tanınmış fizioloji imkanlarına uyğundur.
Necə xilas ola bilib? Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, xilas yolu adanın ucqar qayalı sahələri olub. Oradakı seyrək bitkilər daha rütubətli mikroiqlim yaradıb. Nəhəng tısbağalar yavaş metabolizmləri və uzunmüddətli “qida yuxusu”na bənzər vəziyyətə keçə bilmək qabiliyyəti ilə tanınır, bu da ona quraqlıqları və nadir yağış mövsümlərini keçməyə kömək edib.
İndi ekologların qarşısında yeni vəzifə durur: bu yeganə məlum fərdin təhlükəsizliyini təmin etmək. Aşkarlanan ərazi ətrafında ciddi qoruma zonası yaradılması, turistlərin girişinin məhdudlaşdırılması və gətirilmiş növlərə — ilk növbədə siçovul və keçilərə — nəzarətin gücləndirilməsi planlaşdırılır.
Xüsusi diqqət genetik analizə yönəlib. Alimlər bu tısbağanın həqiqətən yox olmuş yarıknövə məxsus olub-olmadığını və ya nadir hibrid olduğunu öyrənmək istəyirlər. Əgər nəticələr unikal genetik kodun qorunub saxlandığını göstərsə, seleksiya proqramları vasitəsilə bütün populyasiyanın bərpası ümidini yarada bilər.
Ekoloji nəticələr də az əhəmiyyət kəsb etmir. Qalapaqos tısbağası hadisəsi sübut edir ki, ən diqqətli axtarışlar belə bir növün vəziyyətini tam bilmək demək deyil. Təbiət on illərlə, hətta əsrlərlə sirlərini gizli saxlaya bilər və planetimiz hələ də gözlənilməzdir.
Yerli icma üçün bu tapıntı əsl rəmzə çevrilib. Ada sakinləri “dirilmiş” tısbağada dünyanın vəhşi guşələrini qorumağın və yoxa çıxan heyvanların geri dönməsinə inanmağın nə qədər vacib olduğunu görürlər.
Ekoloqlar artıq uzunmüddətli planlar qururlar: ilboyu müşahidə təşkil etmək, yaşayış mühitinin qorunması üçün beynəlxalq qrantlar cəlb etmək və hətta ayrıca çoxaltma mərkəzi yaratmaq. Bütün bunlar gələcək nəsillərə, itirilmiş sayılan növün canlı nümayəndələrini görmək şansı verə bilər.
Qalapaqosun “Feniks-tısbağası” hekayəsi həm alimləri, həm də sadə insanları ilhamlandırır. O, təbiətdə “yox olma” anlayışının çox vaxt şərti olduğunu xatırladır: bir canlı fərd mövcud olduqca, növün geri dönüş ümidinin olduğunu göstərir.
Mənbə: www.nationalgeographic.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
