Hazırda Azərbaycanda sərraçlıq sənəti demək olar ki, yox olmaq üzrədir. Tarixi minilliklərə dayanan bu sənət, vaxtilə ölkədə atçılığın inkişafı ilə paralel olaraq geniş yayılmışdı. Günümüzdə isə onu yaşadan cəmi bir neçə nəfər qalıb.
Sərraçlıq – yəni yəhər, cilov, dəri qayış və digər atçılıq məmulatlarının hazırlanması sənəti – tarixən əsasən Şirvan, Qarabağ, Gəncə və Naxçıvan bölgələrində inkişaf edib. Bu sənətlə məşğul olan ustalar həm dəri işləməsini, həm də tikmə və bəzək sənətini bir arada yerinə yetirirdilər.
Atlar uzun müddət döyüş, nəqliyyat və təsərrüfat vasitəsi olduğundan, sərraç ustalarının peşəsi cəmiyyətin ehtiyaclarını birbaşa qarşılayırdı. Onların hazırladığı yəhərlər və cilovlar təkcə funksional deyil, eyni zamanda estetik cəhətdən də zəngin olurdu. Qızıl saplı tikişlər, naxışlı dəri parçalar, bəzən isə qiymətli daşlarla işlənmiş üzəngilər həmin dövrün dəbdə olan elementləri sayılırdı.
Sovet dövründə nəqliyyat vasitələrinin dəyişməsi ilə atçılığa olan tələbat azaldı, bu da sərraçlığın tədricən arxa plana keçməsinə səbəb oldu. Lakin bəzi bölgələrdə, xüsusilə Qax, Şəki, Lerik və Quba kimi dağlıq ərazilərdə bu peşə zəif formada da olsa yaşamağa davam edir. Burada əsasən kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan atlar üçün fərdi sifarişlər verilir.
Hazırda sərraçlıq nümunələrinə əsasən etnoqrafik sərgilərdə, atçılıq festivallarında və bəzi muzey ekspozisiyalarında rast gəlinir. Turistlər üçün nəzərdə tutulmuş at sürmə mərkəzlərində isə bu sənətin estetik elementləri dekorativ məqsədlə istifadə edilir.
Sərraçlığın tam yox olmaması üçün mütəxəssislər bu sənətin sənətkarlıq məktəblərində tədris olunmasının və gənclərə tanıdılmasının vacibliyini vurğulayırlar. Əks halda, Azərbaycanın qədim peşələrindən biri də zamanın tozuna qarışacaq.
Hazırladı: Gülay Bədirli
