Cənubi Afrikadakı Namib səhrasında, minlərlə kvadrat kilometr ərazidə qıvrım-vari biçəkliklər arasında qəribə, çirkli dairəvi boşluqlar geniş şəkildə yayılıb. “Pəri dairələri” adlandırılan bu sahələr 3–20 metr diametrində olur, mərkəzləri bitki örtüyündən təmizlənmiş, kənarları isə sıx otlarla əhatələnir. Google Xəritə peyk görüntülərində bu sahələr “başqa bir dünyadan görünür” kimi təsir bağışlayır, yerli əfsanələr bu dairələri “tanrıların qırmızı torpağa qoyduğu izlər” adlandırır.
Matematik Corina Tarnita deyir:
“Tutar-tutarlı, çox nizamlı paylanmış rəngli nöqtələrlə örtülmüş bir paltarı xatırladır.”
O, Prinston Universitetində teorik biologiya üzrə ixtisaslaşıb. Tărnita və tədqiqat qrupu təbiətdə müxtəlif miqyasda – hətta dolaşan göyərtələrdən tutmuş böcəklərə qədər – nümunələri müəyyən edir və modellərlə izah etməyə çalışırlar. Namibiyanın bu sirli dairələrində isə sahənin davamlı olmasını, bir neçə fərziyyəni yoxlamaq üçün kifayət qədər geniş olduğunu deyir.
Tədqiqatçılar son illərdə iki əsas hipotez irəli sürüblər:
1.Bitkilər arasındakı su rəqabəti:
Namib səhrası çox quru mühitə sahibdir və su resursları məhduddur. Belə mühitdə bəzi yerdəyişən bitki ləkələri genişlənir və su mənasını paylaşmağa çalışır, nəticədə kənarda suya yaxın daha sıx bitki “halqası” əmələ gəlir. Kiçik bitkilər bu resursu ələ keçirə bilmədiyindən ləkənin içindən yox olurlar.
2.Torpaq altı termit koloniyaları:
Digər tədqiqatlarda termitlərin (xüsusilə Psammotermes allocerus) bu dairələri yaratdığı göstərilib. Onlar otların köklərini yeyərək, torpağı boşaldır və bu boş sahədə su saxlanması rahatlaşıb, mərkəzdə bitki əmələ gəlməsinə mane olur. Eyni zamanda, bitki halqası yaranır, çünki orada nəmlik daha çoxdur.
Tarnitanın komandası hər iki nəzəriyyəni modelləşdirdikdə belə nəticəyə gəlib:
“Bitki rəqabəti və termit fəaliyyəti həm ayrı, həm birləşərək bu dairəvi formaları əmələ gətirə bilər. Ancaq yalnız birlikdə işləyəndə bütöv Landşaft əldə etmək olur.”
Tədqiqat nəticələri 2017-ci ilin yanvarında Nature jurnalında dərc olunub.
Ekosistemin kompleksliyi və modelin qərəzli təhlili:
Tarnita bildirir ki, Namibiyadakı sistem çox mürəkkəbdir:
•Bitkilər arası qarşılıqlı əlaqələr
•Torpaq mikrobları
•Suyun paylanma modeli
•Yağışın dövriyyəsi
Yalnız sadə riyazi modellərlə anlaşıla bilməz.
Onların istifadə etdiyi yanaşma belədir: fərqli parametr və şərtləri dəyişərək ekosistem nümunələrini modelləşdirmək və beləliklə sistemin “sağlamlıq göstəricilərini” görmək mümkün olsun. Məqsəd, təkcə bu dairələrin necə yarandığını deyil, həm də ondakı ekosistem sağlamlığının siqnallarını aşkar etməkdir.
Vizual həssaslıq və biomarker roluna dair Tarnita deyir:
“Bu modellər göstərir ki, bu cür naxışlar yalnız vizual möcüzə deyil – onlar ekosistemin necə işlədiyi barədə dəyərli siqnallar verir.”
Namibiyanın “pəri dairələri” haqqında aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu təbii formalaşma həm bitkilərin su uğrunda rəqabəti, həm də termíticasional fəaliyyətlərin qarşılıqlı təsirindən yaranır və yalnız bu iki faktor birlikdə mənalı Landşaft təqdim edə bilir. Beləliklə, nə “həqiqətən sehrli”, nə də tamamilə tək bir səbəbə əsaslanan bu naxışlar, ekosistemin kompleksliyini göz önünə gətirən təbiət laboratoriyası kimi xidmət edir.
Mənbə: sciencefriday
Tərcümə etdi: Aysu Əsgərzadə
