Morning Glory (Səhər şöhrəti) adlanan bu fenomen, Avstraliyanın şimal-şərqində – əsasən Gulf of Carpentaria və Cape York yarımadası ətrafında – tez-tez müşahidə olunan bir atmosfer dalğa-bulud sistemidir.
Nədir və necə yaranır?
•Bu, alçaq səviyyəli və öz formasını qoruyan atmosferik təkbucaq dalğası (soliton/undular bore) nəticəsində yaranan silindrik yuvarlanan buluddur.
•Uzunluğu 1000 km-ə, hündürlüyü isə 1–2 km-ə çata bilər; yer səviyyəsindən yalnız 100–200 m yuxarıda yerləşir və 10–20 m/s sürətlə hərəkət edir.
•Bu bulud sabahçağı – günəş doğmazdan əvvəl – yaranır, ona görə də “Morning Glory” adını alıb.
Yaranma mexanizmi:
1.Gün ərzində Cape York yarımadasında şərq və qərb sahil küləkləri (sea breeze) yaranır.
2.Gecə yarısı bu küləklər soyuq hava ilə toqquşur və yerdəki temperatur inversiyası şəraiti altında dalğa ötürür.
3.Səhər vaxtı bu “dalğa”nın ön qatındakı hava yüksələrək buludlaşıb, arxasında isə yuxarıdan alt qatlara enir – nəticədə doğan silindrik formalar yaranır.
4.Bu dalğa günəş çıxandan sonra atmosfer istiliyinin artması ilə dağılır.
Atmosfer hadisələri ilə əlaqə:
•Gecə boyunca sərt külək hərəkatları, şaquli sürüşmə və vertikal hava hərəkatı müşahidə olunur.
•Bəzi hallarda bu hadisə yağış və ildırım yaradacaq qədər güclü olur.
Elmi tədqiqatlar
•R. K. Smith (1988), D. R. Christie (1992) və başqaları Morning Glory haqqında analitik və riyazi modellər hazırlayıblar.
•Tədqiqatlar göstərir ki, bu dalğa sistemləri Cape York yarımadasının forması, sahil xətlərinin yığılması, geostrofik şərq küləklərinin qrupu ilə sıx bağlıdı.
•Hətta üçölçülü model simulasiya nəticələri göstərib ki, sabah çağı dalğa – “bore” – şərq və qərb sahil küləklərinin toqquşmasından doğur, və bu, Gulf of Carpentaria boyunca qərbə doğru zəifləmiş şəkildə hərəkət edir.
Morning Glory buludları – buqələmun kimi öz forma və sürətini uzaq məsafə boyunca saxlayan atmosferik “soliton” fenomenidir. Onların yaranma mexanizmi kompleksdir: sahil küləklərinin qovuşması, temperatur inversiyası, yarımadanın topoqrafiyası və geostrofik küləklər bir araya gəldikdə bu nadir, lakin təkrarlanan təbiət hadisəsini yaradır.
Mənbə: meteo.physik.uni
Tərcümə etdi: Aysu Əsgərzadə
