Zəlzələlər bəzən saniyələr ərzində yer üzündə böyük dağıntılara səbəb ola bilən təbii hadisələrdir. Lakin bunun arxasında çox güclü və mürəkkəb geoloji proseslər dayanır. Bəs zəlzələlər nə üçün baş verir? Necə baş verir?
Zəlzələ nədir?
Zəlzələ yer qabığındakı qırılmalar nəticəsində yaranan enerjinin dalğalar şəklində yer səthinə yayılmasıdır. Bu dalğalar yerinizi, binaları, yolları və yerləşdiyiniz hər şeyi silkələyir. Zəlzələ zamanı yer nəhəng nəfəs alırmış kimi uzanır və rahatlaşır. Bu uzanma nəticəsində yaranan təkanlar hiss olunan zəlzələləri yaradır.
Zəlzələnin əsas səbəbi: Yer qabığının hərəkəti
Yer qabığı böyük parçalara parçalanır. Bunlara plitələr deyilir. Bu lövhələr Yerin daxili təbəqələri daxilində daimi hərəkətdədir. Lakin bu hərəkətlər birdən deyil, çox yavaş-yavaş baş verir. Lakin illər keçdikcə bu yavaş hərəkətlər böyük təzyiqə çevrilir.
Plitələr bir-birinə sürtülür, bir-birinə yaxınlaşır və ya bir-birindən uzaqlaşır. Bu hərəkətlər zamanı yer qabığında yığılan enerji qəfildən boşaldıqda zəlzələ baş verir. Bu enerji yeraltı bir nöqtədən yayılmağa başlayır. Bu nöqtə fokus, yer səthinə proyeksiyası isə episentr adlanır.
Zəlzələlərin müxtəlif növləri:
Hər zəlzələ eyni şəkildə baş vermir. Aşağıda bəzi ümumi zəlzələ növləri var:
Tektonik zəlzələlər: Plitələrin hərəkəti nəticəsində baş verir. Ən çox yayılmış və ən dağıdıcı zəlzələ növüdür.
Vulkanik zəlzələlər: Vulkanların püskürməsi və ya lavanın hərəkəti nəticəsində baş verir.
Çökmə zəlzələləri: Yeraltı boşluqların (mədənlər, mağaralar) çökməsi nəticəsində baş verir.
Süni zəlzələlər: Bəndlər, böyük tikinti işləri və ya nüvə partlayışları nəticəsində baş verə bilər.
Zəlzələdən əvvəl enerji necə yığılır?
Plitələr daim hərəkət edərkən, bu hərəkət səthə yaxın yerlərdə müqavimətlə qarşılaşır. Yəni yer qabığı dərhal qırılmır, uzun müddət davam edir. Lakin bu müqavimət zamanla stress (gərginlik) yaradır. Bu stress toplanaraq dözülməz hala gələnə qədər toplanır. Bu zaman qopma baş verir və zəlzələ baş verir.
Mənbə: Fikrimucit
Tərcümə etdi: Səidə Əsədli
