“Körpə bir an belə anasını fərq etməzsə, sanki onu bir daha görə bilməyəcəkmiş kimi davranar”.
Edip kompleksi çox mürəkkəb və çoxşaxəli bir hadisədir və 100 ildən artıq psixoanaliz zamanı onun çoxlu şərhləri formalaşmışdır. Hər bir psixoanaliz məktəbi Edip kompleksinə öz prizmasından baxır. Əvvəlcə Ziqmund Freydin özü tərəfindən işlənib hazırlanmış və əksər psixoanalitiklərin hələ də əməl etdiyi Edip kompleksinə klassik baxışı nəzərdən keçirək.
Edip Kompleksinin mənşəyi
Valideynlərə həddindən artıq bağlılıq insanı bütün heyvanlardan fərqləndirən və “insanın uzun müddət uşaqlıq çağı acizliyinin və asılılığının” (“Edip Kompleksinin Ölümü”. Freyd) nəticəsi olan özünəməxsus insan xüsusiyyətidir. Körpə üçün ana sevginin ilk obyektidir və onun bütün istəklərinin doyma mənbəyidir. Başlanğıcda, hətta ananın özü deyil, yalnız döşü var, çünki yalnız yeni doğulmuş psixikası olan bir uşaq hələ qucaqlaya biləcəyindən daha çox qucaqlaya bilmir.
Körpə anaya bağlıdır, onsuz mövcud ola bilməz və buna görə də onu öz əşyası hesab edir. Əgər ana körpəyə kifayət qədər diqqət yetirə bilirsə, o zaman ana-uşaq ikili münasibətində idil formalaşır.
Veikko Tehke ana və körpə arasındakı bu münasibəti ideal ikili adlandırıb. İdilliyin pozulması uşağın psixikasının inkişafı nəticəsində baş verir. Psixikası inkişaf etdikcə uşaq “bir gün anlayır ki, anası onu məhəbbətdən və qayğıdan məhrum edir, onları yeni gələnə yönəldir” (“Edip Kompleksinin Ölümü”. Freyd), ‒ münasibətlər üçtərəfli olur. Bu idil pozucuya qarşı təbii qəzəb və Edip kompleksinin doğulmasına səbəb olur. Yəni əvvəlcə hər iki cinsdən olan uşaqlar üçün Edip kompleksi anaya olan sevgini və problem yaradan ataya (qardaş, bacı və ya digər problem yaradanlara) qarşı narazılıq hissini təmsil edir.
Ana körpəlik dövründə mütləq zəruri olan ərindən, körpənin atasından daha çox diqqət göstərərək, körpənin üstünlük hissini təsdiqləyir. Və uşaq özünü Edipal qalibi kimi hiss edir. Ancaq daha böyük yaşda, uşağın atası da uşağın anasının, həyat yoldaşının diqqətini tələb etdikdə, uşaq ana üçün müstəsna əhəmiyyətini israr etməyə davam edir, bu da Edipal münaqişəsinə səbəb olur.
Freyd bu prosesin cinsi komponentini vurğulayır: “Bütün uşaqlar kimi Hans üçün də atası və ya anası ilə yataqda yatmaq erotik həyəcan mənbəyidir” (yeni orada). Seksuallıq, Freydin bütün psixoanaliz təlimində qırmızı ip kimi keçir.
Polimorf uşaq cinsiyyəti
Freyd uşağın hər hansı fizioloji məmnunluğunu cinsi olaraq təsnif edir: döşün sorulması, defekasiya və sidik ifrazı - Freyd bütün bunları inkişafın pregenital fazasının polimorf seksuallığı adlandırır. Freyd iki ildən beş yaşa qədər olan yaşları Edip kompleksinin inkişaf dövrünə uyğun gələn uşaq cinsiyyətinin çiçəklənməsi adlandırır. Eyni zamanda, Freyd ananın özünün uşağa qarşı cinsi hisslər yaşadığını vurğulayır
Freyd cinsəlliyi zərifliyə qədər genişləndirdi və ümumiyyətlə, məhəbbət, daha dəqiq desək, cinsi cazibəni insanın əsas həyat yaradan cazibəsi, onun bütün düşüncə və niyyətlərinin kvintessensiyası elan edərək onu libido adlandırıb. Beləliklə, Freyd onu panseksualizmdə və uşaq inkişafının cinsiləşdirilməsində ittiham edən rəqiblərinin qəzəbini psixoanaliz üzərinə endirib. Müasir psixoanalitiklər Freydin təqdim etdiyi “psixoseksuallıq” psixologizminin arxasında uşağın inkişafında cinsiyyətin mərkəzi rolu haqqında Freydin konsepsiyasını gizlətməyə üstünlük verirlər. Eyni zamanda, Freyd yalnız uşağın inkişafında cinsiyyətin rolunu deyil, həm də "uşaq cinsiyyətinin son vəziyyətinin (təxminən beş yaşında) yetkinlərdə seksuallığın son formalaşmasına yaxınlaşdığını" xüsusi vurğulayıb("Uşaq cinsiyyət təşkilatı"). Ancaq buradan belə bir nəticəyə gəlmək olmaz ki, Freyd beş yaşlı uşağı cinsi yetkin hesab edirdi. Bir uşaq üçün cinsəllik hələ də infantil olaraq qalır.
Uşaq üçün maraq mənbəyi doğuşun sirridir. Təbii ki, hər bir uşaq gec-tez öz doğulması haqqında düşünür, xüsusən də ailədə daha çox uşaq doğulsa. Leylək və kələm haqqında nağıllara baxmayaraq, evli cütlükləri müşahidə edərək, bir uşaq üçün uşaq dünyaya gətirmək üçün kişi və qadının lazım olduğu qənaətinə gəlmək çətin deyil. Uşaq övladların dünyaya gəlməsinin sevginin nəticəsi olduğunu görür və təbii olaraq onun sevimli valideynindən uşaq sahibi olmaq istəyi yaranır. Burada gender rolunun müəyyənləşdirilməsi prosesi artıq valideynlərin və digər evli cütlüklərin imitasiyasından daxil edilmişdir
Kiçik bir uşağın doğulması da bir çox nəzəriyyələrə səbəb olur, məsələn, uşağın sinə və ya qarın boşluğundan əməliyyat yolu ilə çıxarılması və ya düz bağırsaq vasitəsilə doğulması (kloaka nəzəriyyəsi, müəyyən heyvan növləri üçün doğrudur).
Beləliklə, uşağın cinsiyyəti böyüklərinkinə yaxın olsa da,o tam olaraq bunu anlaya bilmir.
Yuxarıda təsvir edilən hər şey sözdə birbaşa və ya müsbət Edip kompleksinə aiddir.
Mənbə:psixoanalitika.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Umarbəy
