Qara dəliklər kainatın ən sirli və güclü strukturlarından biridir. İki qara dəliyin birləşməsi isə elm aləminin böyük maraq göstərdiyi hadisələrdən sayılır.
Bəs belə bir birləşmə qamma şüalarının yaranmasına səbəb ola bilərmi? Son illərdə alimlər bu suala cavab tapmaq üçün əhatəli tədqiqatlar aparırlar.
Qara dəliklərin birləşməsi nədir?
Qara dəliklər, cazibə qüvvəsi son dərəcə güclü olan nəhəng ulduzların ölümü nəticəsində əmələ gələn cisimlərdir. İki qara dəlik bir-birinə yaxınlaşdıqca böyük miqdarda enerji yayılır və nəticədə onlar birləşir. Bu proses zamanı qravitasiya dalğaları yaranır. Qravitasiya dalğaları, məkan-zamanın toxumasında meydana gələn dalğalanmalardır və bu hadisə ilk dəfə 2015-ci ildə LIGO və Qız rəsədxanaları tərəfindən birbaşa aşkar edilib.
Qara dəliklərin birləşməsinin qamma şüalarının partlamasına səbəb olub-olmaması mübahisəli mövzudur. Qamma şüaları adətən supernova partlayışları, neytron ulduzlarının birləşməsi və digər yüksək enerjili kosmik hadisələrlə əlaqələndirilir. Bununla belə, bəzi elmi müşahidələr və nəzəriyyələr qara dəliklərin birləşməsinin də belə güclü şüalar yarada biləcəyini göstərir.
Qamma və qara dəlik əlaqəsi
Qamma şüaları elektromaqnit spektrində ən güclü enerjiyə malikdir və adətən çox güclü kosmik hadisələr zamanı yaranır. 2019-cu ildə alimlər iki qara dəliyin birləşməsindən sonra qravitasiya dalğaları aşkar etdilər. Maraqlıdır ki, bu hadisədən qısa müddət sonra qamma şüalarının partlaması da qeydə alındı. Bu müşahidə elmi dünyada böyük maraq doğurdu və qara dəliklərin birləşməsinin qamma şüaları yayma ehtimalını gücləndirdi.
Bununla belə, bu partlayışların qara dəliklərin birləşməsi ilə birbaşa əlaqəli olub-olmadığı hələ də tam aydın deyil. Adətən, qara dəliklərin birləşməsi yalnız qravitasiya dalğaları yaradır və qamma şüalarının əmələ gəlməsi üçün ətrafda maddə və ya qaz diski olmalıdır. Əgər qara dəliklərin ətrafında maddə varsa və birləşmə zamanı bu maddə həddindən artıq qızarsa, qamma şüalarının partlaması baş verə bilər.
Yeni tədqiqat nə deyir?
Alimlər qara dəliklərin birləşməsi zamanı qamma şüalarının yayılmasını daha yaxşı anlamaq üçün həm müşahidələr, həm də nəzəri araşdırmalar aparmağa davam edirlər. Rəsədxanalar eyni vaxtda həm qravitasiya dalğalarını, həm də qamma şüalarını izləyərək bu iki hadisə arasındakı mümkün əlaqəni öyrənməyə çalışırlar.
Bu sahədəki irəliləyişlər təkcə qara dəliklərin deyil, bütövlükdə kainatın quruluşunu anlamaqda mühüm rol oynayacaq. Gələcəkdə daha çox müşahidə və təhlil aparılarsa, qara dəliklərin birləşməsi ilə qamma şüa partlamaları arasındakı sirr açılıb izah edilə bilər.
Mənbə: Evrim ağacı
Tərcümə etdi: Dilbər Paşazadə
