Ənənəvi qazıntılar çox vaxt samanlıqda iynə tapmağa bənzədilir — uzun, əmək tələb edən və riskli. Lakin texnologiyalar oyunun qaydalarını dəyişir. Kaliforniya Universitetinin alimləri, peyk şəkillərini analiz edərək gizli arxeoloji obyektləri aşkar etməyə imkan verən bir metod inkişaf etdiriblər. Proqram, qədim tikililərə işarə edə biləcək bitki örtüyü, torpaq rəngi və relyefdəki dəyişiklikləri təhlil edir.
Məsələn, Səhrada araşdırmaçılar, neolit dövrünə aid 200 əvvəllər məlum olmayan yaşayış yeri aşkar ediblər, bunlar arasında yollar, ibadətgahlar və hətta suvarma sistemləri də olub. “Bu, arxeoloqlar üçün bir maqnit kimidir”, — deyə Dr. Sara Parkinson şərh edib.
2016-cı ildə peyk məlumatları, yerli əfsanələrdə "Ağ şəhər" olaraq bilinən "Qədim şəhəri" Hondurasa tapmağa kömək edib. Şəkillər, sıx bitki örtüyü altında gizlənmiş geometriya strukturunu göstərib. Qazıntılar, bunun, eramızdan əvvəl 1500-cü ilə qədər mövcud olan böyük bir mayya sivilizasiyasının mərkəzi olduğunu təsdiqləyib. Oxşar kəşflər Kambocada da aparılıb: peyklər, Angkor Vat ətrafında 700 km-lik qədim yollar və məbədləri aşkar ediblər. “Bu, sadəcə ayrı-ayrı obyektlər deyil — bütöv bir şəbəkədir”, — deyə arxeoloq Damien Evans qeyd edib.
Peyklər necə keçmişi “görür”?:
1. İstilik görüntüləri, torpağın temperaturunun dəyişdiyi sahələri aşkarlayır ki, bu da binaların təməllərinə işarə edə bilər.
2. İnfraqırmızı spektrlər, qədim materialların çürüməsi zamanı yaranan mineralları tapmağa kömək edir.
3. 3D modellər, qum və ya bitki örtüyü altında gizlənmiş relyefi bərpa edir.
Bir tərəfdən, texnologiyalar obyektləri talan etməkdən qoruya bilər — məsələn, İraqda peyklər qanunsuz qazıntıları izləməyə kömək edir. Digər tərəfdən, məlumatlara əlçatanlıq, açıq verilənlər bazalarını istifadə edərək xəzinə axtaranların “rəqəmsal talan” etməsinə səbəb ola bilər. “Biz aşkar etmə ilə qoruma arasında bir tarazlıq qurmalıyıq”, — deyə UNESCO xəbərdarlıq edir.
Sonrakı addım isə süni intellekt olacaq, hansı ki, peyk şəkillərindəki naxışları tanımağa öyrədilir. Məsələn, neyron şəbəkələri artıq Misirdə qədim kanalları müəyyən etməyə kömək edir. “Bu, arxeoloqları əvəz etmir, sadəcə onların yeni bir vasitəsidir”, — deyə Dr. Parkinson düşünür. Peyklər və süni intellekt, insanın daxil ola bilmədiyi əraziləri araşdırmağa imkan verir — cəngəlliklərdən kosmosa qədər.
Mənbə: www.ras.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
