Muzeylərdə, banklarda, ictimai nəqliyyat dayanacaqlarında və avtobusların özlərində, məlumat lövhələrində və başqa yerlərdə yəqin ki, siz çoxlu qabardılmış nöqtələrdən ibarət qəribə simvol ardıcıllığını görmüsünüz. Bunlar Brayl əlifbası ilə yazılmış kor və görmə qabiliyyəti zəif olan insanlara kömək etmək üçün nəzərdə tutulmuş yazılardır. Bəs bu şrift necə inkişaf etdirildi və necə dünya miqyasında tanındı?
Lui Brayl
Məşhur şriftin yaradıcısı 1808-ci ildə Parisdən 30 km aralıda yerləşən Fransanın kiçik Coupvray şəhərində anadan olub. Atasının adı Simon-René Braille, anasının adı Marie Selin idi. Louis ailənin dördüncü övladı idi, onun iki böyük bacısı və bir qardaşı var idi
Ailə üzüm bağları ilə əhatə olunmuş mənzərəli kənd yerində yaşayırdı. Simon-Rene müvəffəqiyyətli yəhərçi idi, at qoşquları və qoşqular düzəldirdi. Balaca Lui yeriyən kimi demək olar ki, bütün vaxtını atasının emalatxanasında keçirərək sənəti öyrənirdi.
Bir gün, oğlan üç yaşında olanda, iti alətlə oynayarkən, bir dəri parçasına deşik açmağa çalışırdı. Bir anda o, alətə möhkəm basdı və alət sürüşərək Luinin bir gözünü zədələdi. Həkimlər zədələnmiş orqanı xilas edə bilmədilər. Daha sonra infeksiya yarandı, iltihab inkişaf etdi və Lui sonda digər gözündə görmə qabiliyyətini itirdi. Bu zaman onun cəmi beş yaşı var idi.
Braylın kədərli valideynləri oğullarının normal həyat sürməsini təmin etmək üçün əllərindən gələni etdilər. Ona qoşqu düzəltməyi öyrədirdilər - onun elementləri kor adamın gücündə idi. Louis də onun yanına bir musiqi müəllimi gətirdi və oğlan skripka çalmağı öyrəndi. Onun musiqi qabiliyyəti fövqəladə idi.
On yaşında Lui Parisdəki korlar üçün xüsusi instituta göndərilir. Və orda ən istedadlı tələbələrdən birinə çevrilir. O, xüsusilə musiqidə uğur qazanır, piano və orqanda əla ifa edir. Məktəbi bitirdikdən sonra o, dərs deməyə davam etdi və dünyanın ilk tiflopedaqoqlarından, yəni kor insanların müəllimlərindən biri oldu.
Brayl şriftinin yaranması
Təbii ki, Brayl əlifbası korlar üçün oxu sistemi hazırlayan ilk şəxs deyildi. Məsələn, hələ 18-ci əsrdə Fransada Valentin Haüy yaşayırdı. Brayldan fərqli olaraq onun görmə qabiliyyəti yaxşı idi. Amma bu, onun korlar üçün dünyada ilk təhsil ocaqlarını açmasına və xüsusi ixtira etdiyi şriftdən istifadə edərək insanlara dərs keçməsinə mane olmadı. Dünyanın korlar üçün ilk kitabları da orada nəşr olunub.
1806-cı ildə I Aleksandrın dəvəti ilə Haüy Rusiyaya gedib və orada görmə qabiliyyətini tam və ya qismən itirmiş insanlar üçün ölkədə ilk məktəb açdı. Onlara nəinki dərs deyirdi, həm də lazım gəldikdə şəxsi vəsaiti hesabına maddi yardım da edirdi.
Lakin Haüy yazısı ilə tanış olan gənc Brayl onu kifayət qədər rahat və dolğun hesab etmirdi. Daha sadə, lakin daha təsirli bir şey tapmağa qərar verdi. Bunun üçün ilham mənbəyi fransız artilleriyaçısı Şarl Barbier tərəfindən hazırlanmış sözdə "gecə şrifti" idi. O, hərbçilər tərəfindən qaranlıqda da oxuna bilən hesabatları qeyd etmək üçün istifadə olunurdu.
Kor və görmə qabiliyyəti zəif olan insanlar adətən digər qavrayış növlərini, ilk növbədə toxunma hissini yüksək səviyyədə inkişaf etdirirlər. Onlar sanki əlləri ilə “görürlər”. Beləliklə, Brayl barmaqların ucu ilə "oxumaq" mümkün olan şrift hazırladı. Bu, 1824-cü ildə, Lui Braylın cəmi 15 yaşı olanda baş verdi. Sonrakı illərdə ixtirasını təkmilləşdirərək mükəmməlliyə çatdırdı.
Brayl şrifti necə işləyir?
Prinsip son dərəcə sadədir. Şrift altı nöqtəli sistemə əsaslanır. Nöqtələr iki sütunda düzülür: 1, 2 və 3 - birinci sütun, 3, 4, 5 - ikinci. Sonra, əlifbanın hər hərfinə öz "birləşməsi" təyin olunur. Məsələn, əlifbada A hərfi üçün yalnız 1 nömrəli nöqtə istifadə olunur, B üçün - 1 və 2 nöqtələri və s.
Musiqidə,durğu işarələri, böyük hərflər, rəqəmlər və hətta qeydlər üçün xüsusi birləşmələr də mövcuddur. İnsan Brayl əlifbası ilə yazılmış kitabı oxuyanda barmaqlarını vərəqdə soldan sağa hərəkət etdirir, sanki barmaqları onun gözləridir. O, toxunma ilə hansı nöqtələrin qabarıq olduğunu çox yaxşı hiss edir və özünü onlara doğru istiqamətləndirir. Təbii ki, kor-koranə oxumaq gözlərinizlə oxumaqdan daha çətindir və daha çox vaxt aparır. Ancaq illərlə təcrübə ilə kor insanlar çox yaxşı oxu sürəti inkişaf etdirirlər.
Mənbə: dzen.ru
Tərcümə etdi: Fatimə Umarbəy
