Günəş sistemində ay çatışmazlığı yoxdur. Orbitdə fırlanan planetlər kimi, onların hər biri özünəməxsus şəkildə unikaldır. Bəzi aylar o qədər böyükdür ki, əgər onlar planet əvəzinə Günəşin ətrafında fırlansalar, çox güman ki, onlar öz növbəsində planetlər hesab olunacaqlar. Digərləri isə o qədər kiçikdir ki, planetlərdən daha çox asteroid və meteorlarla yaxından əlaqəlidirlər. Günəş sistemi yüzlərlə fərdi aydan ibarətdir, onların əksəriyyəti Yupiter və Saturnun orbitində fırlanır. Əslində, Yupiter və Saturnun o qədər çox ayı var ki, elm adamları öz orbitlərində daha çox kəşf etməyə davam edirlər. Aylar çox olduğu üçün onların hamısını sadalamaq və ölçülərini müqayisə etmək çətin olardı. Bunun əvəzinə günəş sistemindəki on ən böyük aya diqqət yetirək.
Yupiter planetinin ətrafında fırlanması ilə o Günəş sisteminin ən böyük ayıdır. Qanimed adlanan ayın diametri 3,275 mil (5,270 kilometr) təşkil edir. Bu, Qanimedi diametri 3032 mil (4879 kilometr) olan Merkuri planetindən daha böyük edir. Qanimed Yupiter deyil, Günəş ətrafında orbitdə əmələ gəlsəydi, çox güman ki, planet kimi müəyyən ediləcəkdi. Qanimed günəş sistemimizdə kəşf edilən ilk aylardan biri olub. 1610-cu ildə astronom Qalileo Qaliley teleskopu Yupiterə doğru yönəldib və nəhəng planeti əhatə edən dörd işıq nöqtəsini təyin edib.
Bir neçə müşahidədən sonra Qalileo müəyyən edib ki, bu dörd işıq nöqtəsi Yupiter ətrafında fırlanır. Qaliley bu dörd obyektin Yupiter ətrafında orbitdə olan aylar olduğunu kəşf edib və sonradan Yupiterin Qaliley ayları adlandırılıb. Teleskopla belə Qanimedin dördlükdən ən böyüyü olduğunu görmək asandır. Görünüş baxımından Qanimed Yer planetinin ayına bənzəyir: ağır kraterli, boz rəngli səth. Bununla belə, görünüş aldadıcı ola bilər. Qanimed unikal aydır və o, Günəş sistemində öz maqnit sahəsini yaradan yeganə peykdir. Bundan əlavə, Qanimedin qabığının altında su okeanının ola biləcəyinə inanılır. Qanimed Yupiter ətrafında 665,00 mil (1,07 milyon kilometr) məsafədə dövr edir və hər yeddi Yer günündən bir orbitini tamamlayır.
Günəş sistemindəki ikinci ən böyük ay Saturnun ayı olan Titandır. O, Qanimeddən bir qədər kiçikdir, diametri 3200 mil (5150 kilometr). Qanimed kimi, Titan Saturn ətrafında deyil, Günəş ətrafında fırlansaydı, o, planetin özü hesab ediləcəkdi. Titan 1655-ci ildə astronom Kristian Huygens tərəfindən kəşf edilib, lakin Titan haqqında demək olar ki, hər şey əsrlər boyu sirr olaraq qalacaq. 1944-cü ildə astronom Gerard Kuiper Titanın Günəş sistemindəki əksər peyklərdən fərqli olaraq əhəmiyyətli bir atmosferə malik olduğunu kəşf edib. Ölçüsünə görə Qanimed ilə oxşar ola bilər, lakin Titan tamamilə fərqli bir aydır. Onun təkcə atmosferi deyil, həm də maraqlı səthi var.
Təəssüf ki, Titanın səthi onun sıx karbohidrogen atmosferinin altında gizlənir. 1997-ci ildə işə salınan Kassini missiyasına qədər elm adamları Titan və onun sirli səthinə ilk yaxşı nəzər sala biliblər. Kassini 2004-cü ildə Saturna çatanda Huygens zondunu yerləşdirib. Huygensin missiyası Titanın atmosferinə daxil olmaq və səthə enmək idi. Huygens alimlərə səthə ilk yaxşı nəzər salaraq, tipik bir aydan daha çox Yerə bənzəyən bir dünya aşkar edib. Çöl çaylar, göllər və dənizlərlə örtülüb. Bununla belə, Yerdən fərqli olaraq, Titandakı temperatur suyun maye halında olması üçün çox soyuqdur. Bunun əvəzinə Titanın səthindəki maye metan və etandır. Hətta səthə maye metan yağdırır. Titan və Yer günəş sistemində yağışın yağdığı yeganə iki məlum dünyadır. Titan Saturnu 759.000 mil (1,2 milyon kilometr) məsafədə dövr edir və hər 16 Yer günündən bir orbitini tamamlayır.
1610-cu ildə Qalileo Yupiterin dörd böyük peykini kəşf edib. Yupiterdən ən uzağa Kallisto deyilirdi. Kallisto, diametri 2,995 mil (4,820 kilometr) olan Yupiterin ikinci ən böyük ayı və ümumilikdə Günəş sistemində üçüncü ən böyük peykdir. Kallistonun səthi güclü kraterdir və bu, ehtimal ki, Günəş sistemindəki ən az aktiv dünyadır. Kallistoda geoloji fəaliyyətin tarixi çox azdır və ya heç yoxdur, buna görə də onun səthi 4,5 milyard illik tarixində praktiki olaraq heç bir dəyişiklik yaşamayıb. Kallisto günəş sistemində məlum olan ən qədim səthə malikdir. Kallisto Yupiter ətrafında 1,17 milyon mil (1,88 milyon kilometr) məsafədə fırlanır və onu Yupiterdən ən uzaq peyk edir. Kallistoya Yupiter ətrafında bir orbiti tamamlamaq üçün 17 Yer günü lazımdır.
İo 1610-cu ildə Qaliley tərəfindən kəşf edilmiş Yupiterin dörd Qaliley peykindən biridir. İo Yupiterin ən daxili peykidir və diametri 2264 mil (3643 kilometr) təşkil edir. Qalileo İo-nu 400 ildən çox əvvəl kəşf etsə də, 1970-ci illərin sonunda Voyager uçana qədər İo ilə bağlı demək olar ki, hər şey sirr idi. Elm adamları İonun ilk yaxından çəkilmiş şəkillərini alanda gördükləri şey inanılmaz olub. Səth tamamilə zərbə kraterlərindən məhrum idi, Yupiter ətrafındakı digər peyklərdəki kraterlərin sayını nəzərə alsaq, bu qəribədir. Qəribə olan isə İonun səthinin sarı, qırmızı və yaşıl da daxil olmaqla müxtəlif rənglərlə örtülməsi idi. İo hər hansı digər ayla müqayisədə tamamilə fərqli görünüb. Elm adamları Voyacerin İo şəkillərini təhlil edərkən onlardan biri diqqət çəkib.
İonun bu xüsusi təsviri İonun səthindən kənarda qəribə aypara formasına malik idi. Əvvəlcə elm adamları güman ediblər ki, bu aypara İonun arxasındakı başqa bir aydır. Bununla belə, yaxınlıqdakı ayların orbital yolları təsvirə uyğun gəlməyib. Onlar tezliklə İoda vulkan püskürməsini müşahidə etdiklərini başa düşüblər. Aypara səthdən püskürən və kosmosa qaçan vulkanik material idi. İo 400-dən çox təsdiqlənmiş aktiv vulkanı olan günəş sistemindəki ən vulkanik aktiv dünya olub. Bu, ayımızdan bir qədər böyük olan ay üçün sürpriz olub. Ümumiyyətlə, kiçik planetlər əmələ gəldikdən sonra daxili istiliyi tez itirirlər. Nəticədə, Günəş sistemindəki peyklərin əksəriyyəti soyuq və hərəkətsizdir. Səthi dəyişdirəcək daxili istilik olmadan geoloji fəaliyyəti gücləndirmək üçün heç bir enerji yoxdur. Buna görə də əksər aylar kraterlərlə örtülüdür. İo, görünür, bu qaydanı pozur. Bu kiçik bir dünyadır, lakin yüzlərlə aktiv vulkanı gücləndirmək üçün kifayət qədər daxili istilik ehtiva etməlidir. İonun daxili istiliyinin mənbəyi onun nüvəsindəki sürtünmədən qaynaqlanır. Bu sürtünmə Yupiterin cazibə qüvvəsinin İoya çəkilməsi, ayı sıxması və uzatması kimi yaranır. İo Yupiter ətrafında 262.000 mil (421.700 kilometr) məsafədə dövr edir və hər 1,8 Yer günündən bir orbitini tamamlayır.
Mənbə: WordAtlas
Tərcümə etdi: Aysu Əsgərzadə
