Bu gün:

Doğuşdan başlayan sonsuz inkişafımız


Koqnitiv inkişaf təkcə insanın bioloji tərəqqisi ilə bağlı deyil. İnsanlar sosial varlıq olduqları üçün inkişaf mərhələlərində ətraflarını da əhatə edirlər. 


Digər nəzəriyyəçilərdən fərqli olaraq Piaget fərdin doğulduğu andan yeniyetməlik dövrünə qədər baş verən idrak inkişafının mərhələlərini araşdırıb. Sadəcə öz uşaqlarını müşahidə edərək yaratdığı nəzəriyyəsi etibarlılıq baxımından ciddi tənqidlərə məruz qalsa da, bu gün də mövcuddur və inkişaf psixologiyası sahəsində qabaqcıl tədqiqatlardan biri hesab olunur.


İdrak inkişafının dörd mərhələsi:


1) Sensor - motor dövrü (0-2 yaş):


Doğuşdan iki yaşına qədər davam edən bu dövr körpələrin duyğu qabiliyyətlərini fiziki funksionallığı ilə dəstəkləyərək ətraflarını kəşf etməyə başladığı dövrdür. Sensorimotor dövr 6 alt ölçüyə bölünür.


İnkişafın ilk pilləsi olan duyğu-hərəkət dövrünün birinci alt ölçüsü olan sadə reflekslər meydana çıxır. Bu mərhələ, ümumiyyətlə, həyatımızın 0-1 aylıq dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə körpə doğuşdan əldə etdiyi əmmə refleksindən istifadə edir. Körpənin qavrayışı və hərəkətləri məhdud olduğu üçün ətrafa deyil, özünə daha çox diqqət yetirir.


Sadə reflekslər fazasından sonra yerini ilkin  reaksiyalar fazasına verir. Adətən 1-ci və 4-cü aylar arasında inkişaf edir. Bu mərhələdə körpə heç bir məqsəd üçün hərəkətlər etmir. Körpələr baş barmaq əmmə kimi xoş və maraqlı təkrarlanan hərəkətlərlə məşğul olurlar.


Daha sonra ikinci dərəcəli tsiklik reaksiyaların alt ölçüsünə keçirik. Bu dövr həyatımızın 4-cü və 8-ci aylarını əhatə edir. Bu, körpənin diqqətini özündən ətrafına çevirməyi bacardığı dövrdür. Onlar daha çox obyekt yönümlü hərəkət edirlər.


İkincili tsiklik reaksiyaların alt ölçüsü daha sonra ikinci tsiklik reaksiyaların koordinasiya mərhələsinə keçir. Bu dövr həyatımızın ilk 8-12 aylarını əhatə edir. Körpə məqsədə çatmaq üçün qəsdən hərəkətlər edir. Bu, onun hissiyyat şüurundan kənarda cisimlərin mövcudluğunu davam etdirdiyinin fərqinə vardığı, obyektin daimiliyi adlanan prosesi tədricən dərk etməyə başladığı dövrdür.


Sensorimotor dövrün 5-ci alt ölçüsünə çatdıqda bizi üçüncü dərəcəli reaksiyalar qarşılayır. Bu dövr həyatımızın ilk 12 və 18-ci aylarını əhatə edir. Bu dövrdə körpələr sınaq və səhv yolu ilə aktiv, düşünülmüş kəşflər edərək öyrənmə prosesinə daxil olurlar. Onlar tez-tez obyektlərdə dəyişiklik etməklə hansı nəticələrə nail ola biləcəklərini araşdırmağa başlayırlar.


Son alt ölçümüz, sxemlərin daxililəşdirilməsi alt ölçüsü, həyatımızın ilk 18 və 24-cü aylarını əhatə edir. Bu dövrdə körpələrdə primitiv simvollardan istifadə etmək bacarığı formalaşır. Nəticədə, onlar bir hadisənin nəticəsini yaşamadan təxmin edə bilirlər. Məsələn, bilirlər ki, topu yuvarlasalar, stolun altına girə bilər.


2) Əməliyyatdan əvvəlki dövr (2-6 il):


Bu dövrdə uşaqlar yaşadıqları mühiti söz və obrazlarla ifadə edirlər. Nəticədə onlar ətraf mühitlə sosial əlaqədə olurlar.


3) Konkret istismar müddəti (6-11 il):


Bu dövrdə uşaqlar problemlə qarşılaşdıqda, onu həll etmək üçün öz məntiqlərindən istifadə etməyə başlayırlar.


4) Abstrakt əməliyyatlar dövrü (11- Yetkinlik):


11 yaşından başlayaraq yetkinliyə qədər davam edən mücərrəd əməliyyatlar dövründə uşaqlar məntiqli və sistemli düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirdikcə həyata daha real yanaşmağa başlayırlar.


Nəticə etibarı ilə Piagetin “idrak inkişafının mərhələləri”nə əsasən, inkişafa ətraf mühitin, yəni insanın yerləşdiyi kontekstdən təsirləndiyi deyilir. Bu kontekstdə onun inkişafını fasiləsiz, qarışıq idrak funksiyaları ilə tamamladığını müşahidə edə bilərik.


Mənbə: kampustenevar 


Tərcümə etdi: Sevil Azər

Paylaş
Şərh əlavə et