Hər dəyişən mövsüm əslində bədənimizin uyğunlaşdığı yeni şərtlər deməkdir. Bu səbəbdən bədənimiz bütün dəyişən şərtlərdə olduğu kimi mövsüm dəyişikliklərində də uyğunlaşma prosesi keçir. Mövsümi dəyişikliklərə uyğunlaşma səyi təkcə insanlara aid deyil. Bütün canlılar mövsümi dəyişikliklərdən təsirlənir. Hər bir insanın dəyişən şərtlərə uyğunlaşması fərqli olduğuna görə onların mövsümi dəyişikliklərə reaksiyası və dərəcəsi də fərqlidir. Amma ümumi rəy belədir ki, mövsümi dəyişikliklər psixi sağlamlığımıza mənfi təsir göstərir.
Qışa keçid digər mövsümi keçidlərə nisbətən bir az daha çətin uyğunlaşan mövsümi keçiddir. Bu səbəbdən qışa keçid mövsümü olan payıza hüzn mövsümü də deyirlər. Əslində, bu keçid dövrü psixi sağlamlığı mənfi təsirlənən insanlarda qış depressiyası və mövsümi affektiv pozğunluq deyilən bəzi psixoloji xəstəliklərə səbəb ola bilər.
İnsanların təbiətə uyğunlaşmasını təmin edən ən mühüm amillərdən biri günəşdir. Gün işığı bədənimizdə bəzi hormonların ifraz olunmasına səbəb olaraq yuxumuza və əhvalımıza təsir edir. Əsasən, bu tənzimləmədən məsul olan iki hormon var. Bu hormonlar serotonin (xoşbəxtlik hormonu) və melatonindir (yuxu hormonu). Melatonin hormonu gündəlik həyatda hava qaraldıqda ifraz olunur və orqanizmin yatmasına şərait yaradır.
Havaların soyuduğu və günlərin qısaldığı qış aylarında qanda melatoninin səviyyəsi yüksəlir, serotoninin səviyyəsi isə azalır. Artan melatonin hormonu səbəbiylə yuxuya meyl artarkən, azalan hormon serotonin səbəbiylə halsızlıq və yorğunluq hiss olunur. Bu hormonal dəyişikliklərə görə insanın psixi sağlamlığı mövsümi dəyişikliklərdən təsirlənir. Coğrafi olaraq günəş işığından daha az faydalanmalı olan ölkələrdə həm depressiya, həm də intihar hallarının daha çox olduğu sübut edilmişdir.
Ancaq mövsüm dəyişikliyi ilə bağlı şikayətlər təkcə qış aylarında müşahidə olunmur, daha az rast gəlinsə də, hər mövsüm dəyişikliyində yaşana bilər. Qışdan yaza keçiddə hərəkətin azaldığı və soyuq havaya uyğunlaşdığı zaman günlər yenidən uzanır və artan fəaliyyətə uyğunlaşma psixi sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Mövsümi təsirlənən psixi sağlamlıq əhalinin təxminən 5% -ində baş verir. Heç bir yaş aralığında aşkar fərq olmasa da, gənc yetkinlik dövründə, yəni 20 yaş civarında görünməyə başlayır. Mövsümi dəyişikliklərin psixi sağlamlığımıza təsiri cinslər arasında da dəyişir. Qadınların psixi sağlamlığı kişilərə nisbətən mövsümi dəyişikliklərdən daha çox təsirlənir.
Qış depressiyası payız və qış aylarında baş verən əhval pozğunluğudur. İnsan özünü yorğun, yorğun və bədbəxt hiss edir. Etdiyi heç bir işdən həzz almır. Sosial mühitlərdən qaçır. İştah azalır. Yuxu rejimi pozulur. Yay aylarında geyindiyi paltarla müqayisədə geyilən paltarın insanın hərəkətini məhdudlaşdırması da psixi sağlamlığa mənfi təsir göstərir. Bütün bunların nəticəsində enerjisi azalan insan depressiyaya düşər. Daha çox təsirlənən insanlarda ağlama, sosial təcrid, iş və ya məktəb performansının azalması baş verə bilər. İnsan özünü narahat hiss edir. Qış depressiyasına səbəb ola biləcək müxtəlif faktorlar olsa da, ən əhəmiyyətli faktor günəş işığının az olmasıdır. Bu depressiya, adətən, yaz və yay aylarında günlər uzanmağa başlayanda yox olur.
Mövsümi emosional dəyişikliklərdən özümüzü qorumaq üçün nə edə bilərik?
Əsas qayda hər mövsümün özünəməxsus cəhətlərinin olduğunu dərk etməkdir. Beləliklə, hər mövsümdən zövq ala bilərsiniz. Qış olsa belə, mümkün qədər gün işığından istifadə edilməlidir. Evlərin və ya iş yerlərinin süni işıqlandırma yerinə günəş işığı ilə işıqlandırılması gün ərzində psixi sağlamlığımıza çox müsbət təsir edir. Ümumi həyat tövsiyələri arasında olan müntəzəm idman, xüsusilə açıq havada müntəzəm gəzintilər, sağlam qidalanma və kifayət qədər su istehlakı da mövsümi dəyişikliklərin psixi sağlamlığımıza təsirini daha az hiss etməmizə kömək edir. Alkoqol və kofein qəbulundan çəkinmək lazımdır. Yatmazdan əvvəl isti duş alınmalıdır. Bədənin kifayət qədər yuxu alması üçün hər gün eyni saatda yatmağa və oyanmağa diqqət yetirilməlidir.
Sosial aktiv qalmaq psixi sağlamlığımıza müsbət təsir edəcək. Stressdən qaçınmaq lazımdır. Lakin bunlara baxmayaraq şikayətlər davam edərsə, psixoterapevtdən yardım almaq lazımdır.
Mənbə: imuneks farma
Tərcümə etdi: Aysel Qasımova
