Psixoloji travma nədir?
Psixoloji travma gündəlik həyatımızda çox istifadə olunan sözlərdən birinə çevrilməyə başlayıb. Əslində gündəlik rejimi pozan, gözlənilmədən inkişaf edən, terror, narahatlıq və çaxnaşma yaradan, insanın məna qurma proseslərini pozan hadisələr psixoloji travma yaşantıları olaraq təyin edilə bilər. Yol-nəqliyyat hadisəsi, təbii fəlakət (zəlzələ, sel və s.) təcavüz və ya on illik evlilikdə ilk şillə də psixoloji travmaya misal ola bilər.
Psixoloji travma reaksiyaları
Əgər insan bu müddət ərzində real risklə üzləşdiyini, fiziki zərər gördüyünü və ya şahid olduğunu hiss edirsə, yüksək qorxu, acizlik və dəhşət hiss edirsə, bu vəziyyət insan üçün psixoloji travma yaşantısı kimi təyin edilə bilər :
• Həyat üçün riskin dərk edilməsi
• Bədənin bütövlüyünə qarşı risk qəbulu
• Sevdiklərimizə qarşı risk anlayışı
• İnanc sistemlərimizə qarşı bir risk qavrayışı varsa, bu, insan üçün psixoloji travma təcrübəsidir.
Bu cür hallar çox vaxt hakimiyyətdən sui-istifadə, etibara xəyanət, tələyə düşmə, acizlik, ağrı, çaşqınlıq və ya itki ilə bağlıdır. Bu tərif həm birdəfəlik hadisələri (qəzalar, təbii fəlakətlər, cinayətlər, əməliyyatlar, ölümlər və s.) həm də təkrarlanan və davam edən halları (uşaq istismarı, uşaqlara baxımsızlıq, müharibələr, zorakılıq münasibətləri və s.) əhatə edir. Son illərdə psixoloji travmaya hadisənin özündən çox insana buraxdığı təsirə görə qiymət verilir. Əgər yol-nəqliyyat hadisəsi keçirən iki nəfərdən biri bu hadisədə öz fiziki toxunulmazlığı üçün bir risk hiss etməsəydi, bu vəziyyət onun üçün travmatik olmazdı, halbuki eyni qəzanı yaşayan ikinci şəxs bu vəziyyəti ciddi kimi qəbul etsəydi fəlakəti təhdid edən qəza bu adam üçün travmatik bir vəziyyətə çevrilərdi. Psixoloji travma vəziyyəti yaşayan insanın qavrayışına və qiymətləndirməsinə görə müəyyən edilir.
Psixoloji travma üçün zəmin hazırlayan hadisələr və normal reaksiyalar: Təhlil araşdırma nəticələrində görürük ki, fəlakətlərə reaksiyaları beş mərhələdə araşdıra bilərik:
1. İlk təsir mərhələsi: Narahatlıq və qorxu.
2. Qəhrəmanlıq mərhələsi: O, fəlakətin dəhşətli nəticələri və itkilərinin öhdəsindən gəlmək üçün fiziki və mənəvi cəhətdən tükənmək.
3. Bal ayı mərhələsi: Yaşamaq üçün özəl və ya dövlət təşkilatlarının köməyinə görə böyük minnətdarlıq hissi duymaq.
4. Oyanış mərhələsi: Təşkilatlar və ya məmurlar vaxtında görülməli olan işləri görə bilmədiklərindən məyusluq və qəzəb hissi yaranır.
5. Yenidənqurma mərhələsi: Zehni və emosional yenidən quruluşlanma nəticəsində qavrayışlar reallaşır. Qarşılaşan problemlərə fərdi həll yolları gətirmək məsuliyyəti qəbul edilir. Zəruri hesab edilən şərtlərdə son mərhələ psixoterapiyanın ən məhsuldar olacağı gözlənilən nöqtədir.
Mənbə : emdr-tr. org
Tərcümə etdi : Aysel Aslanova
