Təbii duz, yoxsa təmizlənmiş duz daha sağlamdır? Yodlaşdırılmış duz zehni geriliyin qarşısını alır? Qaya duzu və ya dəniz duzu? Çox daş duzu qəbul etmək faydalıdır, yoxsa zərərlidir? Bu sualları araşdıraq.
Cəmiyyətin çox həssas olduğu 3 əsas qida var: Çörək, şəkər və duz. Bunlar varlı və kasıb-hər kəsin süfrəsinin vazkeçilməz qidalarıdır. Bu qrupda duzun çox mühüm yeri var.
Duz şəkərdən daha qədimdir. Qədim misirlilər ilk dəfə duzdan istifadə ediblər. Nilin sahilində olan duzun qidanı qoruduğu aşkarlandı. O getdikcə daha qiymətli bir əşyaya çevrilir. Duz erkən və orta əsrlərdə pul əvəzinə kommersiya ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunurdu. O dövrdə duzun adı “ağ qızıl” idi. Buna görə duz tarix boyunca şəkərdən daha qiymətli olub.
1. Qaya duzu yoxsa dəniz duzu?
Duz dəniz, göl və qayadan alınır. Dəniz duzu dünyanın duz ehtiyacının 20%-ni ödəyir. Dəniz suyu kiçik dayaz hovuzlara götürülür və günəş altında buxarlanır. Suyun tərkibi qat-qat çökür. Üst qatdakı natrium xlorid əlavələrdən çıxarılır və təmizlənir. Göl duzu da oxşar üsulla əldə edilir. Yüksək göllərdə su buxarlanır və minerallar çökür, üst təbəqə isə duz kimi götürülür.
Dünyada ən böyük duz mənbəyi göl duzlarıdır. Qaya duzları yerin altında qayalara çevrilmiş və daşlaşmış duz damarlarından əldə edilir. Təbii minerallarla zəngindir. Dəniz duzlarının təmizlənmə problemləri var. Üst təbəqədəki natrium xlorid digər minerallarla birləşir. Bu səbəbdən istifadə oluna bilməsi üçün bir çox biokimyəvi proseslərdən keçməlidir. Göl suyu qapalı ərazi və durğun su olduğu üçün dəniz suyu qədər dinamik deyil. Suyun çirklənmə sürəti yüksəkdir və gölə qarışan axar sulardakı tullantılardan daha asan təsirlənir. Ayırma və təmizləmə prosesləri daha mürəkkəbdir. Qaya duzu daha təmizdir və daha çox mineral ehtiva edir. Çünki qaya duzu öz saflığına və mineral zənginliyinə görə dəniz və göl suyundan daha keyfiyyətlidir.
2. Qaya duzunu çox istifadə etmək faydalıdır, yoxsa zərərlidir?
İlk növbədə, onu bilmək lazımdır ki, qaya duzunun yalnız 3%-i mineral, qalan 97%-i natrium və xlorid, yəni duzdur. Düzdür, qaya duzunun 3%-nin tərkibində insanların ehtiyac duyduğu minerallar var, lakin bu mineralları əldə etmək üçün yerdə qalan 97%-lik təmiz duzu çox yemək orqanlara ciddi ziyan vurar. Hər qaya duzu mineralı da təhlükəsiz deyil. Bəzi qaya duzlarının tərkibində radon və tallium kimi maddələr və ya yüksək radioaktiv aktivliyə malik minerallar ola bilər. Odur ki, qaya duzlarından təmizlənmədən təmiz istifadə olunarsa, tərkibində ağır minerallar və radioaktiv maddələr varsa, sağlamlığa zərər verə bilər. Bir insanın gündəlik duz ehtiyacı orta hesabla 5 qram olduğu halda, araşdırmalar göstərir ki, kişilər gündə orta hesabla 19 qram, qadınlar isə 18 qram duz istifadə edirlər. Yəni cəmiyyət olaraq gündəlik ehtiyacımız olan duzun 4-5 qatını istifadə edirik. Həddindən artıq duz qəbulu beyin qanamasından tutmuş ürək və böyrək çatışmazlığına qədər bir çox xəstəliklərin səbəbi ola bilər. Bu qaya duzu olsa da, təhlükə dəyişmir.
3. Təbii duz yoxsa rafinə edilmiş duz daha sağlamdır?
Tamamilə bildiyimiz qaba dənəli təbii duz sağlamdır. Təbii duzdan təmizlənmiş duzun alınması bir neçə mərhələdə baş verir. Əvvəlcə onu tullantılardan və yad materiallardan təmizləmək lazımdır, sonra onun maye halına gəlməsini təmin etmək üçün nəm saxlayan kimyəvi maddələr əlavə edilir. Duz kristallarının forması standartlaşdırılıb və su kimi maye halına gətirilib. Artan rafinə edilmiş duzlar, istifadəsi rahatlığına görə hazır qablaşdırılmış qidalarda istifadə olunur. Buna görə də gündəlik həyatımızda birbaşa yeməklərə duz əlavə etməkdən başqa, bu gizli duz mənbələrindən çox vaxt duz alırıq.
4. Yodlaşdırılmış duz zehni geriliyin qarşısını alırmı?
Göl dəniz duzundan təmizlənmiş süfrə duzu qaya duzundan əhəmiyyətli üstünlüyə malikdir. Süfrə duzunun tərkibində yod var. Yod tiroid hormonunun təməl daşıdır. Tiroid hormonu bədənin və zəkanın inkişafında, temperaturun tənzimlənməsində və bədəndə enerji təchizatında əsas hormondur. Yod çatışmazlığı olanda qalxanabənzər vəzin fəaliyyəti ləngiyir və hipotiroidizm adlı xəstəliyə səbəb olur. Uşaqlarda yod çatışmazlığı səbəbindən inkişaf pozulur. Yod qəbulu az olan hamilələrdə qalxanabənzər vəzin hormonunun aşağı olması səbəbindən ölü doğuş, zehni gerilik, cırtdanlıq, eşitmə itkisi və çəpgözlük yarana bilər. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, hər il 500 mindən çox əqli qüsurlu körpələr doğulur. Yod çatışmazlığı Orta Anadolu, Qara dəniz və bəzi dağlıq bölgələrdə geniş yayılıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) araşdırmasına görə, hər 10% yod çatışmazlığının uşaqlarda zehni potensialı 15% azaltdığı sübut edilmişdir. Ölkəmizdə hər il 500 min uşaq yod çatışmazlığı səbəbindən əqli geriliyi ilə doğulur. Uşaqlarda zehni geriliyin adekvat yod qəbulu ilə qarşısını almaq olar. 1 qram yodlaşdırılmış xörək duzunun tərkibində 70 mikroqram yod var. Bu o deməkdir ki, gündə 2 qram duz qəbulu orqanizmin duz ehtiyacını ödəyə bilər. Əslində çox duza ehtiyac yoxdur. Duz və yod da bir çox qidalarda olur.
Nə etmək lazımdır?
İnsanların seçimi ən çox saflığına və mineral tərkibinə görə qaya duzu və ya təbii duz olmalıdır. Çünki onlar rafinə edilmiş duzdan faydalıdır. Ancaq gündəlik duz qəbulunun 5 qramdan çox olması sağlamlığa zərərlidir. Duzdakı yod çox vacibdir. Unutmayın ki, qaya duzlarında yodun miqdarı da azdır. Nəticədə məhdud miqdarda təbii duz qəbul edin, məhdud miqdarda isə yodlaşdırılmış duz.
Mənbə: Habertürk
Tərcümə etdi: Samirə İsmayılova
