21-ci əsrin ilk onilliyi internetin həyatımızı zəbt etməyə başladığı və artıq internetsiz yaşaya bilməyəcəyimiz dövr idi. Müasir dövr həqiqətin reallıqla əvəz olunduğu dövrdürsə, yaşadığımız informasiya və texnologiya əsri reallığın yerini virtual reallığa verməyə başladığı dövr olmalıdır. İnformasiyanın istehsalı, paylaşılması və çoxaldılmasında internet əsaslı texnologiyalardan geniş istifadə olunduğu bu dövrdə sosial media sosial paylaşma sahəsi kimi öz reallığını yaradır. Burada əsas anlayışlar, əlbəttə ki, “sosial” və “media”dır. Şübhə yoxdur ki, internet mesajı alıcıya çatdırmaq funksiyasına görə çox güclü media məkanıdır. Ancaq aydındır ki, insanların internet üzərindən məlumat paylaşması, əlaqə saxlaması onların sosiallaşdığını göstərəcək. Təbii ki, sosial media kimi səciyyələndirilən ünsiyyət vasitələrinin təmin etdiyi imkanlar və rahatlıqlar da diqqətdən kənarda qala bilməz. Ancaq yaxşı başa düşmək lazımdır ki, bu sosial media vasitələri reallıq və sosial həyatın özü deyil, sadəcə virtual reallıq ölçüsü yaradır.
Virtual sosiallaşma realdırmı?
Ağıllı və fiziki cəhətdən yetkin bir insan düşünün, kompüter (internet) vasitəsilə əsas ehtiyaclarını ödəyə bilirlər. Hər kəslə video ilə danışır, hesabına pul yatırıb başqa hesablara pul göndərir, bütün alış-verişini onlayn edir, internetdən məktəb dərsləri alır və s. Bu siyahını istədiyiniz qədər uzada bilərsiniz. Xülasə, demək istədiyimiz odur ki, bütün həyatını ekrandan redaktə edə bildiyi bir dünyada insan hələ də “ictimai varlıq” kimi müəyyən edilə bilərmi? Yaşadığımız “qaçılmaz virtuallıqlar” dünyasında insanlar birbaşa təmasda olmaq üçün lazım olan bir çox şeyi kompüter və mobil telefonlarının ekranında yaşayırlar. Həyatımızı asanlaşdıran cəhətlərə heç kim etiraz edə bilməz, lakin sosial medianın insanları əslində asosiallaşdıran bir tərəfi olduğunu da görməliyik. Biz insanlarla danışmırıq, söhbət onların ekranda əks olunan görüntülərindən gedir. Biz insanları görmürük, onların ekranda əks olunan obrazlarını görürük. Əgər fərqi anlamırıqsa, o zaman sosial media ilə həqiqətən sosiallaşdığımızı düşünürük. Bununla belə, baş verənlər “virtual sosiallaşma” və reallığın təhrif olunmuş əks olunmasından başqa bir şey deyil. Biz təhrif deyirik, çünki internetə əsaslanan yeni texnologiyalar o an içində olduğumuz reallığı başqa cür əks etdirməyə imkan verir. Bu virtual aləmdə həm vizual, həm də sözlü olmasını istədiyimiz üçün ekranın o biri tərəfindəki insan üçün virtual reallıq qurmaq mümkündür. Bu, əslində, təkcə sosial medianın deyil, müasir kommunikasiya vasitələrinin əsas problemidir. Olanı yenidən şərh etmədən və onu istədiyiniz kimi əks etdirməzdən əvvəl kameralar, daha sonra televiziyaların və indi internetin struktur xüsusiyyəti olaraq davam edir. Demək olar ki, insanlar müxtəlif coğrafiyalardakı insanlarla ünsiyyət qura və ya sosial media ilə daha sürətli təşkilatlana bilərlər. Sosial media alətləri də bu və bir çox digər faydalı və mənalı ölçülərə malikdir. Lakin unutmaq olmaz ki, bunlar funksiyalardır. Əslində, dünyada milyonlarla insanın sosial media vasitəsilə “sosiallaşmaq” etiketi altında necə virtual reallığa düşdüyünə baxmaq lazımdır. Bu virtual reallıq aləmində, xüsusilə, gənclər virtual əlaqələrlə vaxt keçirərkən real həyata möhkəm bir addım ata bilməmək problemi yaşayırlar.
Rəqəmsal kapitalizm dövrü
Sosial media vasitələri də virtual reallıq müzakirəsindən fərqli və daha çox “emosional” ölçülərə malikdir. Bu gün Facebook 50 milyard dollar, Twitter isə 10 milyard dollar dəyərindədir. Ümumilikdə böyük bazar ekvivalentinə malik olan bir çox başqa saytlar və internet əsaslı sosial şəbəkələr var. Təbii ki, onların demək olar ki, hamısı sosial medianın vətəni ABŞ-dədir. İnternetin kapitalizmə yeni və qlobal bir ölçü gətirdiyi və bununla da bütün dünyanı rəqəmsal bazara çevirdiyi yanaşma günümüzü çox gözəl yekunlaşdıran bir hekayə kimi qəbul edilməlidir. Son on ildə Google olmadan bacara bilməyən bəşəriyyət artıq sosial mediasız bacara bilmir. Rəqəmsal kapitalizmin tərifi böyük ölçüdə düzgündürsə, internet onun əsas mühərrikidir. İnsanların internetə aludə olmasına yol açan bütün internet əsaslı kommunikasiya vasitələri, o cümlədən sosial media birbaşa və ya dolayı yolla bu rəqəmsal kapitalizmin ehtiyat əsgərləridir. Yəni ünsiyyət məqsədilə kompüter qarşısında əyləşən gənc vaxtının bir hissəsini, sonra da həyatının bir hissəsini ekran qarşısında “keçirməyə” başlayır. Bu asılılıq təsirinin illər ərzində hansı sosial təsir göstərəcəyini zaman göstərəcək. Bununla belə, artıq görünən budur: Son illərdə insanların sosial media ilə sosiallaşma səviyyəsi yox, Amerika mərkəzli sosial şəbəkə şirkətlərinin bazar dəyəri artıb.
Reallıqdan uzaqlaşmaq
Nəticədə, sosial media mahiyyətcə virtual reallıq mühiti olduğu üçün insanları yalnız virtual şəkildə sosiallaşdırır. Məsələ bundan xəbərdar olmaqdır. Bunun fərqində olaraq sosial mediadan istifadə edən şüurlu istifadəçi obyekt istehlakçısına çevrilmədən virtual aləmdə varlığını qoruya bilər. Beləliklə, sosial media bir fürsətdir. Ancaq təəssüflər olsun ki, dünyada, ümumilikdə, internetə, xüsusilə də sosial mediaya aludə olan milyonlarla insan bunun fərqində olmadan virtual reallıqda özünü göstərmək cəhdi ilə yaşayır. Əsas problem insanların virtual aləmdəki dostluqlarını real həyatdakı dostluqlarla əvəz etməsi və ya internetdə oynanan oyundakı hadisələrin onların real həyatını zəbt etməsidir. Bəlkə də zamanla baş verənlər insanın reallıqdan uzaqlaşmasıdır. İnsanın virtual aləmdə irəliləməsi, reallıqdan və müəyyən mənada özündən uzaqlaşmasıdır. Sosial media insanlarla bir aspektdə ünsiyyət qursa da, insanları kompüter və ya mobil telefonlardan asılı vəziyyətə salaraq, mahiyyət etibarilə qeyri-sosial edir. Rene Maqrittenin məşhur boru rəsminin altında “Bu boru deyil” yazılıb, yəni rəssam deyir ki, orada ancaq tütək şəkli var. “Həqiqət” və “reallığın əks olunması” arasındakı fərqi ayırd etmək üçün sadə, lakin yaddaqalan nümunə. Eynilə, kimsə Facebook girişində “Bu, real həyat deyil” və ya “Bu, sizin daxil olduğunuz həyat deyil” yazmalıdır.
Mənbə: Seta
Tərcümə etdi: Nuran Əhmədzadə
