Azərbaycan mədəniyyəti minilliklər ərzində formalaşmış zəngin və rəngarəng irsdir. Köçəri türk ənənələri, Şərq mədəniyyəti, islam təsiri və Avropa–Rusiya mühitinin çalarları bu irsin əsasını təşkil edir. Xalqımızın mədəni kimliyi musiqi, rəqs, xalça ornamentləri və digər sənət sahələrində öz əksini tapır. Xalq rəqsləri əsrlər boyu toyların, mərasimlərin və bayramların ayrılmaz hissəsi olmuş, həm estetik, həm də birləşdirici funksiyanı yerinə yetirmişdir. Bu rəqslərdə folklor motivləri, qəhrəmanlıq ənənələri və milli xarakter aydın şəkildə hiss olunur.
Yallı Azərbaycan xalq rəqslərinin ən qədim və kollektiv formalarından biridir. Onun kökləri minilliklər əvvələ, ov mərasimlərinə, şənliklərə və el icmasının müxtəlif rituallarına dayanır. 2018-ci ildə “Yallı (Köçəri, Tənzərə), Naxçıvanın ənənəvi qrup rəqsləri” UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilmişdir. Rəqs əsasən zurna və nağara (və ya davul) müşayiəti ilə icra olunur və dairə, zəncir və ya xətt formasında qurulur. Rəqqaslar əl-ələ verərək ahəngdar addımlarla hərəkət edirlər. Yallı oyun-yallı və rəqs-yallı olmaqla iki hissəyə bölünür. Rəqs qadın və ya kişi qrupları tərəfindən ifa edilə bilər. Xalq arasında yallı sevincin, icma birliyinin və mərasim coşqusunun ifadəsi kimi qəbul olunur və Azərbaycan milli kimliyinin mühüm simvollarından biri hesab edilir.
Tərəkəmə rəqsi adını Azərbaycanda yaşamış qədim “tərəkəmə” qəbiləsindən alır. Tarixi kökləri köçəri maldar tayfaların toy, bayram, ov mərasimləri və icma toplaşmalarına gedib çıxır. Rəqs həm qadın, həm də kişi tərəfindən ifa oluna bilər və xalq arasında birliyi, coşğunu və azad ruhu ifadə edir. Rəqsin musiqisi ritmik və canlıdır, adətən zurna və nağara ilə müşayiət olunur. Xoreoqrafiyasında bədən dik tutulur, qollar geniş açılır, baş yuxarı qalxır və ayaqlar sürətlə hərəkət edir. Bu, rəqsin coşğunu və enerjini güclü şəkildə çatdırır.
Qazağı rəqsi adını Azərbaycanın Qazax bölgəsindən alır və xalqın qədim kişi rəqslərindən biridir. Tarixi mənbələr göstərir ki, bu rəqs əvvəllər döyüşçülərin ruhunu yüksəltmək, igidliyi və qəhrəmanlıq hissini simvolizə etmək məqsədilə ifa olunub. Rəqs adətən kişi qrupu tərəfindən icra olunur. Onun tempi sürətli, hərəkətləri çevik və enerjilidir: ritmik ayaq vuruşları, sıçrayışlar, dönmələr və sərt bədən hərəkətləri əsas rol oynayır. Qazağı yalnız ayaq və bədən ritmini deyil, baxış, duruş və jestlərlə də tamaşaçılara igidlik və qəhrəmanlıq mesajını çatdırır. Musiqi müşayiəti əsasən zurna və nağara kimi milli alətlərlə təmin olunur.
Heyvagülü rəqsi Azərbaycanın xalq rəqsləri repertuarında yer alan qadın rəqslərindən biridir. Adını folklorda rəqsin melodiyası və estetik ruhundan alır. Bəzi mənbələrdə “Ağabəy rəqsi” kimi də tanınır. Tarixi kökləri qədimdir və əsasən qadınların incəliyini və lirik ifadəsini ön plana çıxarır. Rəqs adətən solo ifa olunur və Segah muğamı üzərində səslənir. Musiqi müşayiəti milli alətlər — zurna və nağara ilə təmin edilir. Heyvagülü rəqsində hər hərəkət, baxış və duruş muğamın təbiiliyini və emosional dərinliyini əks etdirir. Bu rəqs həm toy və şənliklərdə, həm də səhnə konsertlərində, film və tamaşalarda ifa olunub, milli folklor repertuarının canlı nümunəsi kimi saxlanılır. Maraqlı faktdır ki, Heyvagülü solo rəqs olmasına baxmayaraq, onun emosional təsiri və estetik görünüşü kollektiv rəqslərlə müqayisədə daha zərif və incədir. Muğam musiqisi ilə rəqs hərəkətlərinin birliyi onun milli irs kimi qiymətini artırır və folklorumuzda unikal yerini təmin edir.
Xançobanı rəqsi adını Şirvan bölgəsində yaşamış Xançobanı tayfasından götürür və 19‑cu əsrdə xalq rəqsləri repertuarına daxil olmuşdur. Rəqs yalnız kişilər tərəfindən ifa olunur; sürətli tempo, çevik ayaq hərəkətləri və dəqiq addımlarla kişi gücü və igidliyi ifadə edir. Musiqi müşayiəti zurna və nağara ilə təmin olunur. Rəqs toy, bayram və kənd mərasimlərində, həmçinin səhnə konsertlərində ifa edilir. Xançobanı həm folklor, həm də səhnə repertuarında qorunan nadir kişi rəqslərindən biridir.
Cəngi adı fars‑türkdilli kökdən gəlir və “döyüş, savaş” mənasını verir. Rəqs qədim döyüş‑rəqslərinin davamı kimi yaranıb və igidlik, qəhrəmanlıq ruhunu ifadə edir. Rəqs adətən kişilər tərəfindən ifa olunur, sürətli tempo və çevik addımlarla enerji və igidliyi göstərir. Musiqi müşayiəti zurna və nağara ilə təmin olunur. Cəngi toy, bayram, kənd mərasimlərində və səhnə repertuarında ifa edilir. Rəqsin melodiyası həm də eyni adlı aşıq havası ilə sintez olunub, yəni Cəngi həm musiqi, həm rəqs olaraq xalq yaradıcılığında ikiqat köklüdür.
Uzundərə rəqsinin adı bir dərəyə — Ağdam ilə Göytəpə kəndləri arasında yerləşən “Uzundərə” adlanan vadidən gəlir. Deyilənə görə, qədim zamanlarda gəlin apararkən bu dərədən keçən karvan burada gecələyib, istirahət edib və həmin zaman musiqi və rəqs müşayiəti ilə bu rəqs yaranıb.
Rəqsin musiqisi lirik və həzin xarakter daşıyır, adətən balaban və qaval kimi xalq alətləri ilə müşayiət olunur. Xoreoqrafiyası yüngül addımlar, “süzmə”, yumşaq qol‑baş hərəkətləri ilə fərqlənir. Rəqqaslar melodiyanın axarına uyğun bədənin yuxarı hissəsini, baş, qol və çiyin koordinasiyasını əsas götürərək ifa edirlər. Uzundərə həm solo, həm də kiçik qadın qrupları tərəfindən ifa oluna bilər və toy, bayram, el‑oba yığıncaqları kimi sosial hadisələrdə xüsusi yer tutur.
Azərbaycan milli rəqsləri xalqımızın yaddaşını, tarixini və mənəvi dünyasını yaşadan ən parlaq mədəni irs nümunələrindəndir. Hər bir rəqs — Yallının birləşdirici ruhu, Tərəkəmənin köçəri enerjisi, Naz eləmənin incə zərifliyi, Nəlbəkinin ritmik ustalığı, Süleymaninin mərd ov-ruhiyyəsi, Qazağının atababa irsinə bağlılığı və Cənginin igidlik çalarları — əsrlər boyu formalaşmış həyat tərzimizin, adət və duyğularımızın rəqsə çevrilmiş halıdır.
Mina Yadigarlı
