Bir çoxları müşahidə edib: Ay üfüqdən qalxanda o, nəhəng, əzəmətli və hətta qorxuducu dərəcədə yaxın görünüb. Amma gözləri bir az yuxarı qaldıranda — peyk artıq xeyli kiçik görünüb. Bu qəribəlik qədimdən məlum olub və “ay illyusiyası” adını alıb.
Alimlər və filosoflar əsrlər boyu bu effektin səbəbi barədə mübahisə ediblər. Aristotel hesab edib ki, məsələ atmosferin optik xüsusiyyətlərindədir və o, üfüqdə Aydakı “böyüməni” yaradıb. Sonralar işığın sınması və hətta Ayın özündəki “dəyişmələr” haqqında fərziyyələr irəli sürülüb. Amma müasir elm sübut edib ki, burada atmosferin demək olar ki, heç bir rolu yoxdur. Ayın üfüqdə və zenitdə diametri tamamilə eyni olub. İllüziya göydə yox, beynimizdə yaşayıb.
Məlum olub ki, ölçünü qavramaq bizim məkan hissimizlə bağlıdır. Üfüqdə müqayisə üçün bizdə ağaclar, binalar, təpə xətləri olub. Ay onların fonunda nəhəng görünüb. Yuxarı qalxdıqda isə müqayisə üçün heç nə qalmayıb və beyin “şəkli kiçildib”. Bu effekt səhra üfüqündəki dəvənin oyuncaq kimi görünməsinə bənzəyib, baxmayaraq ki, real ölçü dəyişməyib.
Maraqlıdır ki, əgər Aydan üfüqdə və zenitdə eyni kamera ilə şəkil çəkilsəydi, fotoda onların ölçüsü eyni olub. Amma şəkilə gözlə baxanda, beyin yenidən qavrama ilə oynamağa başlayıb. Ekranda xətkeşlə ölçmək də kömək etməyib — ağıl “bilirdi” ki, ölçülər bərabərdir, amma hiss yenə aldadıb.
Effekt xüsusilə Ay dəniz xəttindən qalxanda güclənib. Sonsuz su fonunda o, o qədər böyük görünürdü ki, bəzi mədəniyyətlər onu fəlakət əlaməti və ya ilahi bir işarə hesab ediblər. Qədim xalqların miflərində tez-tez “nəhəng Ay”ın torpağın üzərində asıldığı xatırlanıb — bəlkə də məhz bu illüziya bu əfsanələri doğurub.
Müasir psixoloqlar hələ də mübahisə ediblər ki, qavramaya daha çox nə təsir edib: obyektlərin kontrastı, görmə xüsusiyyətləri, yoxsa təfəkkürün xüsusiyyətləri. Amma bir şey dəqiq olub: ay illyusiyası bizim qavrayışımızın hər zaman gerçəkliklə üst-üstə düşmədiyinin bir nümunəsi olub.
Və bunda bir poetiklik var. Hər dəfə üfüqdə nəhəng Aydan gözlərimizi qaldıranda, biz sanki kiçik bir möcüzənin şahidi olmuşuq — illüziya ki, bizi min illər əvvəl eyni mənzərədən heyrətlənmiş qədim səma müşahidəçiləri ilə birləşdirib.
Mənbə: www.scientificamerican.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
