Türkiyənin cənub-şərqində, Şanlıurfa şəhərinin yaxınlığında, insanlıq tarixinin qəbul olunmuş təsəvvürlərini şübhə altına salıb. Göbəklitəpə — yaşı təxminən 11–12 min il olaraq qiymətləndirilmiş arxeoloji kompleks olub. Bu isə o demək olub ki, o, Misir piramidalarından və Stounhencdən minilliklər əvvəl, insanların hələ rəsmi olaraq köçəri və ovçu-toplayıcı sayıldığı, mürəkkəb tikililər inşa etməyi bacarmadıqları dövrdə tikilib.
Göbəklitəpənin kəşfi təsadüfən baş verib. 1960-cı illərdə burada adi qazıntılar aparılıb, lakin tapıntının əhəmiyyətini o zaman qiymətləndirməyiblər. Yalnız 1990-cı illərdə alman arxeoloq Klaus Şmidt onun qarşısında dünyanın ən qədim məbəd kompleksi olduğunu anlayıb. O, “T” hərfi formasında nəhəng daş sütunlar aşkar edib və onlar üzərində oyma naxışlar olub: heyvanların, quşların, ilanların, tülkülərin və abstrakt simvolların təsvirləri. Bu relyeflər o qədər məharətlə işlənib ki, aydın olub — onları yüksək bacarıqlı ustalar yaradıblar.
Göbəklitəpənin inşası alimləri bu gün də təəccübləndirib. Hər sütun 10–20 ton ağırlığında olub, bəzilərinin hündürlüyü isə 5–6 metrə çatıb. Belə iri daş bloklarını metal, təkər və mürəkkəb mexanizmlər olmadan daşımaq, hətta bu gün də asanlıqla yerinə yetiriləcək iş olmayıb. Daha da müəmmalı olan isə odur ki, kompleks e.ə. təxminən 8000-ci illərdə bilərəkdən torpaqla örtülüb, sanki onu yaradanlar gələcək nəsillərdən qorumaq və ya gizlətmək istəyiblər.
Müasir məlumatlara görə, Göbəklitəpə yaşayış məntəqəsi olmayıb: burada daimi məskunlaşma, ev və ya dəfn izləri tapılmayıb. Böyük ehtimalla bu yer dini ayinlərin və toplantıların mərkəzi olub. İnsanlar müxtəlif bölgələrdən bura gələrək mərasimlərdə, ovda iştirak edib və bəlkə də bilik mübadiləsi aparıblar. Arxeoloqlar ehtimal ediblər ki, məhz bu kimi yerlər insanlığın köçəri həyat tərzindən oturaq həyata keçidində əsas rol oynayıb: dini zərurət insanları toplayıb, bununla birlikdə yeni təşkilatlanma və əmək formaları yaranıb.
Göbəklitəpənin tarixində ən təəccüblü məqam isə xronologiya olub. Kompleks, ənənəvi tarix versiyasına görə, insanların hələ əkinçiliklə məşğul olmadıqları və ibtidai icmalarda yaşadıqları dövrdə inşa edilib. Halbuki belə tikililərin inşası planlaşdırma, koordinasiya və inkişaf etmiş sosial strukturu tələb edib. Bu isə sivilizasiyanın inkişafı ilə bağlı qəbul olunmuş sxemi şübhə altına salıb: ola bilsin ki, dini mərkəzlər şəhərlərdən və kənd təsərrüfatından əvvəl yaranıb.
Bu gün Göbəklitəpə UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib və planetin ən sirli yerlərindən biri olub. O, arxeoloqları yeni kəşflərlə təəccübləndirməyə davam edib: kompleksin bir çox hissəsi hələ də torpaq altında qalıb və qazıntılar çox yavaş aparılıb. Ola bilsin ki, gələcəkdə burada elə artefaktlar tapılsın ki, onlar bizim qədim tarix barədə anlayışımızı tamamilə dəyişdirib.
Göbəklitəpə bizə xatırladıb ki, keçmiş ilk baxışdan göründüyündən qat-qat mürəkkəb və maraqlı olub. Və bəlkə də, dünyanın müxtəlif guşələrində torpaq qatının altında hələ də insanlığın böyük sirlərinin şahidləri gizlənib.
Mənbə: www.nationalgeographic.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
