Biz tez-tez “Özünə inan — və hər şey alınacaq” ifadəsini eşidirik. Amma psixoloqlar bir addım irəli gedib və başa düşüblər ki, başqasına olan inam insanın həyatını ən azı özünə inam qədər dəyişdirib. Bu hadisə “Piqmalion effekti” adlanıb və o, sadəcə ilham verməkdən daha dərindən işləyib.
Ad qədim yunan mifindən gəlib. Heykəltəraş Piqmalion o qədər gözəl bir qadın heykəli yaradıb ki, ona aşiq olub. Onun hissləri o qədər güclü olub ki, ilahə Afrodita heykəli canlandırıb. Bu hekayənin mənası ondan ibarət olub ki, güclü inam və gözləntilər əvvəlcə heç bir şans görünməsə də, potensialı “canlandıra” bilib.
1960-cı illərdə psixoloq Robert Rozental ibtidai məktəbin direktoru Lenora Ceykobson ilə birlikdə məşhur bir təcrübə aparıb. Tədris ilinin əvvəlində onlar test keçirib, sonra isə təsadüfi olaraq bir neçə şagirdi seçib və müəllimlərə onların “gizli dahilər” və böyük potensiala malik olduqlarını deyiblər. Əslində isə bu uşaqlar digər şagirdlərdən heç nə ilə fərqlənməyiblər.
Bir il keçib. Testlər təkrar keçirildikdə məhz “seçilmiş” şagirdlər ən böyük irəliləyişi göstəriblər. Bu möcüzə deyil, qanunauyğunluq olub: müəllimlər həmin uşaqların yüksək potensiala malik olduqlarına inandıqları üçün, onlara daha çox diqqət ayırıblar, daha çətin tapşırıqlar veriblər, daha tez-tez tərifləyiblər və səhvləri daha səbirli izah ediblər. Bütün bunlar elə bir mühit yaradıb ki, uşaq ondan uğur gözlədiklərini hiss edib və bu gözləntilərə uyğunlaşmağa başlayıb.
Piqmalion effekti — özünü doğruldan proqnozun bir növü olub. Biz insanın daha çox şeyə qadir olduğuna inandığımız zaman ona qarşı münasibətimizi dəyişdirib və bununla da onun həqiqətən inkişaf etməsi üçün şərait yaradıb. Vacib məqam odur ki, bu proses çox vaxt şüursuz şəkildə baş verib: biz hətta fərqinə varmadan, intonasiyamız, mimikamız, jestlərimiz və kömək etməyə hazır olmağımızla insanı yeni zirvələrə doğru itələyib.
Amma Piqmalion effektinin tərs tərəfi də olub — Qolem effekti. Əgər insandan daim uğursuzluq gözləyiblər, ona etibar etməyiblər və onu bacarıqsız hesab ediblərsə, bu da onun davranışına təsir edib. O, daha az çalışıb, tez təslim olub və bacarıqlarını açmaqdan əl çəkib.
Həyatda bu fenomen hər yerdə rast gəlinib. Məktəblərdə — müəllimlər şagirdlərinə inananda və əvvəllər mümkünsüz görünən nəticələr əldə edəndə. Biznesdə — rəhbər əməkdaşına mühüm layihə etibar edəndə və o, gözləntiləri doğrultmaq üçün çalışaraq gözlənilməz istedadlarını ortaya çıxaranda. İdmanda — məşqçi, güclər açıq-aşkar bərabər olmasa da, komandaya sonadək inandıqda.
Piqmalion effektindən öz xeyrimizə istifadə etmək üçün vacibdir ki, yüksək gözləntilər səmimi olsun. Boş tərif işləməyib. İnsanının real imkanlarını görmək və onları inkişaf etdirməyə kömək etmək, ən kiçik uğurları belə qeyd etmək lazımdır. Və, əlbəttə, damğalardan və qərəzli mühakimələrdən uzaq durmaq vacibdir — onlar asanlıqla özünü doğruldan mənfi proqnozlara çevrilib.
Piqmalion effekti bizə xatırladıb ki, inam və dəstək inkişaf üçün ən güclü vasitəyə çevrilə bilər. Bəzən məhz kiminsə səmimi şəkildə uğur gözləməsi, insanın xəyalına belə gətirmədiyi nəticələrə aparan prosesi işə sala bilib.
Mənbə: www.verywellmind.com
Tərcümə etdi: Fatimə Kərimli
