1980-ci illərdə yayımlanan məşhur anti-narkotik reklamda qızardıcı tavada bişən yumurta, beynin narkotik təsiri altında necə dəyişib simvolik olaraq göstərib. Bu təsvir insanlara bədənlərinə daxil etdikləri maddələrin beynə təsir etdiyini açıq şəkildə anladıb. Lakin yalan danışmağın beyin üzərində necə təsir göstərdiyi o qədər də aydın olmayıb.
Son illərdə aparılan neyroelm araşdırmaları göstərir ki, yalan danışmaq da beynin fəaliyyətində müşahidə edilə bilən dəyişikliklər yaradıb. Bu dəyişikliklər yalanın niyə təhlükəli və getdikcə artan bir proses olduğunu izah edib. London Universitet Kolleci və Dyuk Universitetinin alimləri yalan danışarkən beynin necə reaksiya verdiyini öyrənmək üçün bir sıra təcrübələr aparıb. Onların əsas məqsədi, təkrar olunan yalanların beyində vicdan narahatlığı hissini azaldıb-azaltmadığını anlayıb. İlk mərhələdə sübut olunmalı idi ki, yalan zaman keçdikcə böyüyüb. Bunun üçün iştirakçılara pul qazanmaq üçün yalan danışa biləcəkləri xüsusi bir tapşırıq verilib. Onlara içində müxtəlif sayda qəpik olan bankaların şəkilləri göstərilib və sayını təxmin etmələri istənilib. Bu təxminlər bir tərəfdaşa göndərilib və qaydalar elə qurulub ki, daha böyük rəqəm deyən iştirakçı daha çox qazanıb, amma tərəfdaşının qazancı azalıb. Bu vəziyyət iştirakçıları kiçik bir etik pozuntuya sövq edib. İlk başda onlar az miqdarda yalan danışıb və rəqəmləri bir qədər şişirdib. Zaman keçdikcə isə bu yalanların miqdarı artıb. Eksperimentin sonunda yalanların ölçüsü əvvəlkindən təxminən iki dəfə böyük olub. Bu, yalanın “qar topu effekti” ilə böyüdüyünü göstərib. Növbəti mərhələdə eyni təcrübə fMRI ilə aparılıb ki, beyində hansı hissələrin aktiv olduğu izlənilib. İlk mərhələlərdə amigdala kimi emosional bölgələrdə yüksək aktivlik müşahidə olunub. Bu, insanların ilk yalanlarında özlərini pis hiss etdiyini göstərib. Amma yalanlar təkrarlandıqca bu bölgələrin aktivliyi azalıb. Beyin necə ki, davamlı səs-küy və ya qorxulu görüntülərə öyrəşib, eləcə də yalanın yaratdığı narahatlığa adaptasiya olub. Bu adaptasiya yalan danışmağı asanlaşdırıb və daha böyük yalanların yolunu açıb. Araşdırmanın nəticələri göstərir ki, kiçik yalanlara göz yummamaq vacib olub, çünki onlar böyüyərək ciddi yalanlara çevrilib. İlk yalan zamanı hiss olunan narahatlıq gələcəkdə bizi daha böyük yalanlardan çəkindirib. Xüsusilə, əgər yalan həm özümüzə, həm də başqasına fayda veribsə, vicdan narahatlığı daha da azalıb. Tədqiqat göstərir ki, insan psixologiyası təkrar davranışlara tez uyğunlaşıb. Bu uyğunlaşma etik dəyərlərin aşınmasına gətirib çıxarıb. Ona görə kiçik yalanlar belə zamanla normal qarşılanmağa başlayıb. Bu normallaşma isə daha böyük yalanlara zəmin yaradıb.
Mənbə: University of Notre Dame
Tərcümə etdi: Arzu Qafarova
