Zəngin tarixi və sənətkarlıq ənənələri ilə tanınan Qarabağ xalçaları bu gün yeni bir dövrə qədəm qoyur: rəqəmsal dövrə. Ənənəvi sənət nümunələri kimi nəsildən-nəslə ötürülən bu dəyərli irs artıq yalnız muzeylərdə və sərgilərdə deyil, sosial platformalarda, virtual muzeylərdə və rəqəmsal arxivlərdə də öz yerini tapır.
Qarabağ xalçaçılıq sənəti 2010-cu ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilib. Bu, təkcə Azərbaycan üçün deyil, dünya üçün də bu sənətin mədəni dəyərini tanıma baxımından əhəmiyyətli addım idi. Lakin son illər bu irsin qorunması və təbliği sahəsində yanaşmalar dəyişib: fiziki mühafizədən rəqəmsal mühitə inteqrasiya mərhələsinə keçilib.
Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi tərəfindən həyata keçirilən rəqəmsallaşdırma layihələri nəticəsində Qarabağ məktəbinə məxsus bir çox xalça nümunəsi artıq onlayn sərgilərdə və rəqəmsal kataloqlarda təqdim olunur. Eyni zamanda, bu sənət nümunələrinin 3D modelləri hazırlanaraq xarici auditoriyaya da çatdırılır. Bir çox xalça eskizləri isə rəqəmsal dizaynerlər tərəfindən müasir tərzdə təkrar emal olunur və bu, xalçanı sadəcə muzey obyekti deyil, gündəlik həyatın elementi kimi göstərir.
Instagram və Pinterest kimi platformalarda Azərbaycan xalçalarının, xüsusilə Qarabağ məktəbinə məxsus naxışların paylaşımı artmaqdadır. Hashtag-larla ("#KarabakhCarpet", "#AzerbaijaniHeritage") yayılan bu kontentlər beynəlxalq istifadəçilərin marağını cəlb edir. Gənc dizaynerlər və sənətsevərlər bu motivləri öz rəsm, geyim və dekor kolleksiyalarına daxil edərək Qarabağ sənətini daha geniş kütləyə çatdırırlar.
Rəqəmsallaşma prosesi Qarabağ xalçalarının qorunması və tanıdılması üçün yeni imkanlar yaratsa da, bəzi risklər də doğurur. Məsələn, əsərin müəlliflik hüququ, naxışların deformasiyası, kommersiya məqsədilə icazəsiz istifadələr bu irsin orijinallığını təhdid edə bilər. Buna görə də rəqəmsal arxivləşdirmə zamanı hüquqi çərçivələrin tətbiqi və nəzarət zəruridir.
Qarabağ xalçaları rəqəmsal mühitə keçid edərək sadəcə keçmişin yadigarı yox, həm də gələcəyin mədəniyyət elementi olaraq yaşayır. Bu keçid prosesi, həm ənənənin qorunması, həm də innovativ təbliğat metodlarının tətbiqi baxımından Azərbaycan mədəniyyəti üçün əhəmiyyətli bir mərhələdir. Ənənəvi sənətin virtual məkanda yaşaması, onun fiziki yox olmasının qarşısını almaqla yanaşı, yeni nəsillər üçün də əlçatan və maraqlı olmasını təmin edir.
Hazırladı: Gülay Bədirli
